Ryszard Kapuściński: Imperium

Ryszard Kapuściński: Imperium: Ondergang van een wereldrijk (Polen, 1993): 309 blz: Vertaald door Gerard Rasch (1993): Uitgeverij de Arbeiderspers

 

 

Ryszard Kapuściński beschrijft in "Imperium" zijn reizen door de Sovjet-Unie. In 1958 een reis met de Transsiberië-expres, in 1967 een reis door de zuidelijke gebieden van de Sovjet-Unie en vooral meerdere langere reizen in 1989-1991 door de gehele Sovjet-Unie. Het is het verslag van zijn ontmoetingen met vele gewone mensen die veelal onder zeer moeilijke omstandigheden leven.

 

Na "De keizer" en "De Sjah aller Sjahs" opnieuw een zeer onderhoudend en inzichtgevend boek.

 

Citaten:

- Kijkend door het raam van de voortjagende trein denk ik: Siberië, dus zo ziet het eruit! De naam hoorde ik voor het eerst toen ik zeven was. De strenge moeders in onze straat waarschuwden: "Kinderen, zoet zijn, anders nemen ze jullie mee naar Sibír!" Ze zeiden het op zijn Russisch, Sibír, want dat klonk dreigend, maar apocalyptisch. De aardige moeders zeiden verontwaardigd: "Hoe durft u, de kinderen zo bang te maken!"

 

- Vele staten hebben koude gebieden, streken die het grootste deel van het jaar steenhard bevroren zijn, doods. Denk maar aan grote stukken van Canada. Of aan het Deense Groenland, het Amerikaanse Alaska. Toch komt niemand op het idee de kinderen zo bang te maken: "Was je handjes, anders ga je naar Canada!" Of: "Als je niet braaf met dat meisje speelt, word je naar Noord-Amerika gedeporteerd!" In die landen bestaat geen dictatuur, niemand slaat daar mensen in de boeien, houdt ze in kampen gevangen en zet ze aan het werk in een helse kou waar de dood hem wacht. Daar heeft de mens maar één tegenstander: de kou. Hier, in Siberië, heeft hij er drie: de kou, de honger en het geweld van de onderdrukkers.

 

- Ik weet niet eens hoe de Azerbeidzjaanse heet. Alle meisjesnamen beteken hier iets, de ouders hechten waarde aan de keuze van de naam. Goelnara betekent bloem, Nargis narcis, Babar lente, Ajdyn helder. Een meisje op wie iemand verliefd is krijgt de naam Sevil. Na de revolutie, vertelde Valeri me, kregen pasgeboren meisjes namen van de dingen van de nieuwe tijd die tot het platteland doordrongen. Er zijn dus meisjes die Tractor, Limonade of Chauffeur heten. Een vader, die blijkbaar op belastingvermindering rekende, gaf zijn dochter de naam Finotdel, wat de afkorting is van Finansovy Ordel (departement van financiën).

- Zo'n Toerkmeen, die zijn baard grijs heeft zien worden, weet alles. Zijn hoofd is vol wijsheid, zijn ogen hebben het levensboek gelezen. Toen hij zijn eerste kameel kreeg, leerde hij de smaak van de rijkdom kennen. Toen zijn kudde schapen doodging, leerde hij de ontberingen van de armoede kennen. Hij heeft opgedroogde bronnen gezien en weet dus wat wanhoop is, hij heeft bronnen met water gezien en weet dus wat vreugde is. Hij weet dat de zon leven brengt, maar weet eveneens dat de zon de dood brengt, wat geen enkele Europeaan zich realiseert.

- Alle dictatoren, ongeacht tijd en land, hebben één trek gemeen: ze weten alles, hebben overal verstand van. De gedachten van Juan Peron, Het denken van voorzitter Mao, de ideeën van Kaddafi en Ceaușescu, Idi Amin en Alfredo Stroessner, er komt geen einde aan al hun diepzinnigheden en wijze woorden. Stalin was deskundig op het gebied van de geschiedenis, economie, poëzie en taalwetenschap. Hij bleek ook verstand van architectuur te hebben. In 1934, dus tussen de ene monsterlijke zuivering en de andere, die nog erger was, beval hij een plan tot herschepping van Moskou te maken. Men schrijft eerbiedig dat hij er veel tijd en aandacht aan besteedde. Het nieuwe Moskou moest met zijn aanzien de kenmerken van de epoche demonstreren: triomf, macht, monumentaliteit, fysieke kracht, autoriteit, massiefheid, onoverwinnelijkheid.

- Stalin geeft het bevel het grootste sacrale bouwwerk in Moskou af te breken. Laten we onze verbeelding even de vrije teugel geven. Het is 1931. Laten we ons voorstellen dat Mussolini, die op dat ogenblik in Italië regeert, besluit om de Sint-Pieterskerk in Rome te slopen. Laten we ons voorstellen dat Paul Doumer, die op dat ogenblik president van Frankrijk is, het bevel geeft om de Notre Dame af te breken. Laten we ons voorstellen dat maarschalk Pilsudski het bevel geeft het klooster Jasna Góra in Częstochowa af te breken.

 Is zoiets voorstelbaar?

 Nee.

- De westerse en de Moskouse democraat vertegenwoordigen twee verschillende mentale systemen. De geest van de westerse democraat beweegt zich vrijelijk te midden van de problemen van de huidige wereld, hij vraagt zich af hoe hij goed en gelukkig kan leven, hoe hij ervoor kan zorgen dat de moderne techniek de mens steeds beter dient en hoe ieder van ons steeds meer materiële goederen en immateriële waarden kan voortbrengen. Dat zijn allemaal kwesties die zich buiten het gezichtsveld van de Moskouse democraat bevinden. Hem interesseert maar één ding: hoe bestrijd ik het communisme.

- Garni is een tempel die meer dan tweeduizend jaar geleden ter ere van de zonnegod Helios werd gebouwd. ... Ziehier wat de kolonisatie in de tijd van Garni betekende: er werden wegen aangelegd die nog altijd worden gebruikt, handelsposten opgericht, prachtige Ionische tempels gebouwd. En wat betekent het vandaag? Vandaag betekent het dat aan hongerige mensen die niets hebben en gek zijn van haat, kalasjnikovs worden uitgereikt!

- Niet iedereen weet dat het Turks (of de Turkse talen) de tweede taal van het Imperium is, na het Russisch. Ongeveer zestig miljoen mensen spreken hier Turks. Een Azeri kan zich niet alleen in Ankara verstaanbaar maken, maar ook in Tasjkent en in Jakoetsk. Overal wonen zijn Turkstalige broeders. In zekere zin was de Sovjetunie een  Slavisch-Turkse wereldmacht.

- De wijze zin uit Prediker: "als iemand kennis vermeerdert, vermeerdert hij smart."

 Die bittere gedachte verder ontwikkelend schreef Karl Popper ooit (ik citeer uit mijn hoofd) dat onwetendheid niet gewoon passief gebrek aan kennis, maar een actieve houding, men weigert kennis te ontvangen, wil haar niet bezitten, wijst haar af. Onwetendheid is kortom eerder anti-kennis. 

- Geen Louvre, geen slot aan de Loire kan zoveel aangename en onvergetelijke sensaties opwekken als het trieste en armoedige hotel Vorkoeta. Hier regeert de eeuwige wet van de betrekkelijkheid. In Parijs het Louvre binnengaan is niet het betreden van de hemel na de hel, maar in Vorkoeta van de straat in de hal van hotel Vorkoeta komen is dat wel. De hal redt ons het leven, want het is er warm, en in deze stad is warmte het kostbaarste goed.

- Op de wereld worden twee soorten kaarten van de aardbol gedrukt.

 De ene wordt verspreid door de National Geographic Society in Amerika. Op die kaart staat in het midden, op de centrale plaats, het Amerikaanse continent, omgeven door twee oceanen, de Atlantische en de Stille. De vroegere Sovjetunie is in tweeën geknipt en discreet aan beide randen van de kaart geplaatst, zodat ze de Amerikaanse kinderen niet bang kan maken met haar enorme omvang. Het Geografisch Instituut in Moskou maakt een heel andere kaart. Op deze kaart ligt in het midden, op de centrale plaats, de oude Sovjetunie, die zo groot is dat haar omvang ons verplettert, terwijl Amerika in tweeën is geknipt en discreet aan de beide randen van de kaart is geplaatst, zodat een Russisch kind niet bij zichzelf gaat denken: God, wat is dat Amerika toch groot!

In de Armeense enclave Nagorny Karabach:

- Daarna liet hij mij in een Moskvitsj stappen waaraan alles loszat en waarvan alleen de motor en, hoopte ik, de remmen het nog deden, en gingen we op weg door de stad. Meteen waande ik me in mijn derde wereld, alsof ik op straat was in Teheran, Calcutta of Lagos, waar niemand zich iets van de verkeersregels, stoplichten en borden aantrekt, terwijl heel dat krankzinnige, chaotische en losgebroken verkeer toch een of andere inwendige logica en zin bezit die voor het oog van de Europeaan verborgen blijven en waardoor de mensen weliswaar rijden zoals het hun belieft, op een willekeurig gekozen manier, overdwars, achteruit, zigzaggend of in het rond, maar toch, in elk geval de meesten, vraag me alleen niet hoe, hun doel bereiken.

- Ik noem deze ergernissen en nachtmerries van het dagelijks bestaan, omdat het in de stroom van informatie over de gebeurtenissen in de vroegere Sovjetunie die de wereld binnenstromen, volledig ontbreekt aan beelden uit het leven van gewone mensen, die miljoenen en miljoenen rondgesolde, kapotgemaakte en arme bewoners die op zoek zijn naar eten, kleren en vaak gewoon naar een dak boven hun hoofd. Er zijn nog maar weinig dingen waaraan ze plezier beleven, waarvoor ze warm kunnen lopen.

- Maar er zijn duizenden, misschien wel miljoenen die geen illusies hebben. Zij belegeren dag en nacht massaal de consulaten van andere staten (in Moskou zag ik zelfs een groep mensen voor de ambassade van de republiek Kongo. Naar Kongo? Voor mijn part ... Als het maar zo ver mogelijk is van dit ... en dan volgt er een zeer onnet, onpatriottisch woord.) Sovjetburgers herinneren zich nu dat ze helemaal geen burgers van de Sovjetunie zijn, maar gewoon Grieken, Duitsers, joden, Hindoes, Spanjaarden, Engelsen, Fransen enzovoort en dat ze, de gewoonste zaak van de wereld, terug willen naar hun land, naar hun symbolische huis, naar de geboortegrond van hun voorvaderen. Willen ze vertrekken en alles wat ze bereikt hebben opgeven? Wat we bereikt hebben? antwoorden ze verbluft. In dit land heeft niemand ooit iets bereikt! Nou ja, misschien een paar jaar verbanning, misschien een donker hoekje in een communale woning, misschien een pensioentje van drie dollar per maand.

 

- Het derde proces zal de ontwikkeling zelf zijn. Deze ontwikkeling wil ik omschrijven met de plompe term "enclave-ontwikkeling". Wanneer we in een hoogontwikkeld land als Nederland of Zwitserland zijn, dan valt het op dat de gehele materiële werkelijkheid om ons heen hoog ontwikkeld is: de huizen zijn keurig geschilderd, de ramen zijn overal heel, het asfalt op de wegen is gelijk, de rijstroken staan aangegeven, de winkels zijn overal goed voorzien, in de restaurants is het warm en proper, de lantaarns op straat schijnen, het gras op de gazons is netjes gemaaid. In een land met een enclave-ontwikkeling ziet het landschap er anders uit. Daar staat een luxueus bankgebouw tussen verveloze huizen, een deftig hotel wordt omringd door vuile straten met krotten, van het helder verlichte vliegveld rijd je het donker in van een sombere, ongezellige stad, naast een fonkelende etalage van een winkel van Dior staan de vuile, lege en uitgedoofde etalages van inheemse winkels, naast grote sleeën rijden oude, stinkende, overvolle stadsbussen. Het grotendeels buitenlandse kapitaal heeft zijn geurende en  schitterende vluchthavens gebouwd, die volmaakte enclaves, maar de rest van het land kan noch denkt het te ontwikkelen.

   

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom.