Ryszard Kapuściński: Reizen met Herodotos

Ryszard Kapuściński: Reizen met Herodotos (Polen, 2004): 263 blz: Vertaald door Ewa van den Bergen-Makala (2005): Uitgeverij de Arbeiderspers

 

 

Bij het aanvaarden van zijn eerste buitenlandse opdracht kreeg Ryszard Kapuściński de "Historiën" van Herodotos cadeau van zijn chef. Dit boek, door Hein van Dolen vertaald als "Het verslag van mijn onderzoek", werd zijn lijfboek, hij nam het mee op al zijn buitenlandse reizen.

 

"Reizen met Herodotos" bevat een aangename mengeling van eigen reportages van Ryszard Kapuściński, gecombineerd met teksten uit en beschouwingen over het boek van Herodotos. Het verslag over zijn eigen reizen valt mij iets tegen, maar de stukken over de "Historiën" zijn zonder uitzondering zeer onderhoudend. De ster van Herodotos straalt des te helderder door deze combinatie!

 

Citaten:

- ... vervolgens vatte ik moed en zei: "Ik zou heel graag een keer naar het buitenland willen." "Naar het buitenland?" zei ze verbaasd en een beetje geschrokken, want het was toen niet gebruikelijk dat iemand naar het buitenland ging. "Waarheen? Waarom?" vroeg ze. "Ik dacht aan Tsjecho-Slowakije," antwoordde ik. Want het ging mij helemaal niet om Parijs of Londen, nee, die dingen probeerde ik me niet voor te stellen en ze interesseerden me niet eens, mij ging het er alleen om ergens een grens te overschrijden, maakte niet uit welke, want voor mij was niet het doel belangrijk, niet de eindbestemming, maar de bijna mystieke en transcendentale daad van het overschrijden van een grens zelf.

 

- Aan het einde van het gesprek waarin ik vernam dat ik de wereld in trok, liep Tarlowska naar de kast, pakte er een boek uit en zei, terwijl ze het mij overhandigde: "Dit is van mij, voor onderweg." Het was een dik boek in een stijve, met geel linnen overtrokken kaft. Voorop stonden in gouden letters de naam van de auteur en de titel gedrukt: Herodotos. Historiën.

 

- Ik begon me af te vragen hoe Herodotos het bij zijn reizen over de wereld met de talen had klaargespeeld. Hammer [de Poolse vertaler van Herodotos] schreef dat hij buiten het Grieks geen talen kende, maar omdat de Grieken toen over de hele wereld waren verspreid, overal hun koloniën, hun havens en factorijen hadden, kon de auteur van de Historiën gebruikmaken van landgenoten die hij ontmoet had en die hem als vertalers en als gidsen konden dienen. Bovendien was het Grieks de lingua franca van de toenmalige wereld ...

 

In India:

- De receptionisten in mijn hotel gaven me de raad naar Benares te gaan. "Sacred town!" legden ze uit. (Het was me al eerder opgevallen hoeveel dingen in India heilig waren: een heilige stad, heilige rivier, miljoenen heilige koeien. Het was opvallend hoezeer de mystiek het leven hier doordrong, hoeveel tempels, kapellen er waren, hoeveel altaartjes je bij elke stap tegenkwam, hoeveel mensen rituele tekens op het voorhoofd hadden, hoeveel er onbeweeglijk naar een of ander mystiek punt zaten te staren.)

 

- Pas in India kreeg ik door - iets waarvan ik daarvoor geen besef had gehad - dat mijn gebrek aan kennis van het Engels in die zin niets betekende, dat alleen de elite die taal sprak. Minder dan twee procent van de bevolking! De anderen spraken uitsluitend een van de tientallen talen van hun land. Op de een of andere manier had mijn niet-kennen van het Engels tot gevolg dat ik me meer verwant voelde, meer een broeder van de gewone voorbijgangers in de steden of van de boeren in de dorpjes waar ik kwam. We zaten in hetzelfde schuitje, ik en het halve miljard inwoners van India dat geen woord Engels sprak.

- De manier waarop Herodotos schreef wekte de indruk dat hij iemand was die het goed met de mensen voor had en die nieuwsgierig was naar de wereld, iemand die altijd veel vragen had en bereid was om duizenden kilometers te reizen om het antwoord op een van die vragen te vinden.

- Met elk boek maakte ik als het ware een nieuwe reis naar India, doordat ik me de plaatsen herinnerde waar ik was geweest en steeds weer nieuwe diepten en aspecten ontdekte, steeds weer nieuwe betekenissen van de dingen waarvan ik eerder dacht dat ik ze al kende. Dit keer waren het reizen met veel meer dimensies dan de eerste. Maar tegelijkertijd ontdekte ik dat je zulke tochten kunt verlengen, herhalen en vermenigvuldigen door het lezen van boeken, bestuderen van kaarten, bekijken van schilderijen en foto's. Meer nog, ze wegen in zekere zin zwaarder dan de werkelijk gereisde reële reis, en wel omdat je op zo'n iconografische reis op een bepaald punt kunt stoppen, rustig kijken, kunt terugkeren naar de vorige afbeelding enzovoort, waarvoor op een werkelijke reis vaak de tijd noch de mogelijkheid bestaat.

- De moderne mens bekommert zich niet om zijn eigen geheugen, aangezien hij omringd wordt door een opgeslagen geheugen. Alles heeft hij binnen handbereik: encyclopedieën, handboeken, woordenboeken, compendia. Bibliotheken, musea, antiquariaten en archieven. Geluidsbanden, filmbanden. Internet. Eindeloze voorraden bewaarde woorden, klanken, beelden, in woningen, in magazijnen, in kelders en op zolders. Als hij een kind is, zal de juffrouw op school hem alles zeggen; als hij student is, hoort hij het van de professor.

 

- In de wereld van Herodotos is de mens vrijwel de enige beheerder van het geheugen. Om door te dringen tot hetgeen onthouden is, moet je doordringen tot de mens, en als hij ver weg van ons leeft, dan moeten we naar hem toe gaan, ons op weg begeven, en als we dan eindelijk bij elkaar zijn, dan moeten we gaan zitten en luisteren naar wat hij ons te zeggen heeft, het onthouden, misschien opschrijven. Zo begint de reportage, in zo'n situatie wordt die geboren.

 

- Waarom begint Herodotos zijn grote beschrijving van de wereld met de volgens de Perzische wijze onbetekenende kwestie van het onderling schaken van meisjes? Omdat hij de wetten van de media respecteert: om goed te verkopen moet de geschiedenis interessant, een beetje gekruid zijn, iets sensationeels, opwindends hebben. Aan die voorwaarden voldoen de verhalen over de vrouwenontvoeringen.

 

- Het doel van de reis: nieuwe informatie verzamelen over het land, zijn mensen en gewoonten, of de betrouwbaarheid van de reeds verzamelde gegevens verifiëren. Want Herodotos neemt geen genoegen met wat iemand hem heeft gezegd - hij probeert het te controleren, gehoorde versies te vergelijken, een eigen mening te formuleren.

 

De opstand van Babylon tegen het Perzische rijk:

- Nu staat er bij Herodotos de volgende tekst: "Maar nu was het moment gekomen voor een openlijke rebellie. Moet je horen wat ze toen deden! Elke man koos uit zijn gezin een in zijn ogen geschikte vrouw uit - de moeders niet meegeteld. Die vrouw moest voor het eten zorgen. Alle anderen werden samengedreven en gewurgd, dat scheelde in het verbruik van de voedselvoorraad."

 Ik weet niet of Herodotos besefte wat hij schreef. Heeft hij stilgestaan bij deze woorden? Want in die tijd, in de zesde eeuw, telde Babylon minstens twee-, driehonderdduizend inwoners. Een simpele rekensom leert ons dat tienduizenden vrouwen tot de dood door wurging werden veroordeeld: echtgenotes, dochters, zusters, oma's, nichten geliefden.

 Onze Griek vertelt ons niets meer over deze terechtstelling. Wie had het zo beslist? De volksvergadering? Het stadsbestuur? Het comité ter verdediging van Babylon? Vond er een discussie dienaangaande plaats? Protesteerde iemand? Wie besloot hoe de vrouwen zouden worden afgemaakt? Dat ze juist gewurgd zouden worden? Waren er geen andere voorstellen? Om ze met speren te doorboren? Met zwaarden in stukken te hakken? Op de brandstapel te verbranden? In de door de stad stromende Eufraat te gooien?

 

- In deze periode echter stopte ik even met het volgen van het door Herodotos beschreven lot van mensen en oorlogen en hield ik me met zijn vakmanschap bezig. Hoe werkte hij, wat vond hij interessant, hoe wendde hij zich tot anderen, welke vragen stelde hij, hoe luisterde hij naar wat men tegen hem zei? Dat vond ik belangrijk omdat ik in die tijd de kunst van het reportageschrijven trachtte te doorgronden en Herodotos kwam op me over als een behulpzame en waardevolle meester. Herodotos en de mensen die hij ontmoette: dat intrigeerde mij, omdat wat wij in reportages beschreven van mensen afkomstig is; hoe je die informatie krijgt hangt af van onze relatie met onze gesprekspartners. We zijn van mensen afhankelijk  en de reportage is het literaire genre dat misschien wel in de sterkste mate op collectieve wijze tot stand komt.

- De techniek, die het intermenselijk contact tot een elektronisch signaal reduceert, verarmt en dempt de gedifferentieerde, buitenwoordelijke taal waarmee we in elkaars directe nabijheid, samen naast elkaar, zonder het te beseffen, communiceren. Daarnaast is deze woordeloze taal, de taal van gezichtsuitdrukking en kleine gebaren, veel eerlijker en echter dan de gesproken of geschreven taal, want het is moeilijker er leugens mee te verkopen, valsheid en bedrog te verbergen.

- Ik voegde er meteen aan toe dat, volgens mij, de titel Historiën niet strookte met  de aard van het boek. Indertijd betekende het Griekse woord historia veeleer "het onderzoek" of "de onderzoekingen", en deze formulering zou inderdaad beter bij de voornemens en ambities van de auteur passen. Hij zat immers niet tussen de archieven en schreef geen academisch oeuvre, zoals de wetenschappers het later eeuwenlang deden, maar hij wilde achterhalen hoe dagelijkse geschiedenis ontstond ...

- Daarbij ontdekt Herodotos, al vele eeuwen voor onze tijd, een belangrijk doch verraderlijk kenmerk van het geheugen: mensen onthouden dat wat ze willen onthouden en niet wat werkelijk gebeurd is.

 

   

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom.