Lieve Joris: Mali blues

Lieve Joris: Mali blues (België, 1996): 313 blz: Uitgeverij Meulenhoff

 

 

"Mali blues" bevat vier verhalen. Het eerste verhaal "Amadou" is al eerder als een apart boekje uitgegeven en heb ik een paar dagen geleden besproken. Het tweede verhaal "Sidi Boîte" beschrijft een reis per auto over de woestijnweg door Mauritanië. In het derde verhaal "De man van Sokolo" bezoekt Lieve Joris de vader van een Malinese vriend uit Amsterdam. Het laatste en titelverhaal vertelt over een lang verblijf van Lieve Joris bij de Malinese muzikant Boubacar Traoré, bijgenaamd Kar. Het is een prachtige bundel.

 

Citaten:

- "Zou hier een toilet zijn?" 

 "Jazeker, maar ik vrees het ergste."

 Abdallah brengt me naar een ommuurd gat, met een roestig autoportier als deur.

 "Niks aan de hand," zeg ik als ik terugkom en Sass zuinig zie kijken.

 Maar hij lijkt niet overtuigd. "Leer mij de Mauretaanse toiletten kennen!"

- Zijn zelfverzekerdheid intrigeerde me. Wat had hem zo anders gemaakt? De vraag leek hem niet te verbazen. "Het komt door mijn vader, geloof ik." Die was meteoroloog en had veel gereisd, niet alleen in Afrika maar ook in Europa. Hij leerde zijn kinderen onafhankelijk te zijn. In het zwembad van hun huis in Bamako stond geen water en ze werden nooit met de auto naar school gebracht: het zwembad en de auto hoorden bij zijn werk en waren dus tijdelijk, legde hun vader uit. Hij wilde niet dat zijn kinderen aan zulk ongewis comfort gewend raakten.

 

- Ik begin deze buurt in de schaduw van de berg al aardig te kennen. Daar woont de Soninké zakenman met zijn vier vrouwen, verderop zit het meisje dat plastic emmers en zelfs kalebassen verstelt met naald en draad. Veel mensen hebben winkeltjes voor hun huis. Ze bakken bananen en oliebollen voor passanten of hebben een etalage - een houten uitstalbak met sigaretten, lucifers en kauwgom. Ambulante kleermakers doorkruisen de buurt met een naaimachine op hun hoofd en knippen met hun schaar om de aandacht te trekken. Het is het uur voor zonsondergang en de hele buurt is gespannen. De speelgoedman loopt behangen als een kerstboom langs de huizen en piept met een gifgroene plastic krokodil om kinderen te lokken.

 

- "Een oude Afrikaan die sterft is een bibliotheek die in vlammen opgaat," heeft Hampâté Bâ eens gezegd.

 

- Zoals altijd weer verwondert het me hoe makkelijk Afrikanen materiële verschillen aanvaarden. Hier zitten wij, met een taxi-brousse met hopeloos versleten banden, en daar schuift een surrealistische praalwagen met vermogende blanken voorbij, en niemand die er wat van zegt. Blanken hebben nu eenmaal alles.

- Ik dacht dat ik klaar was. Nog één keer wilde ik een blik werpen op dit landschap. Maar sinds vanmiddag weet ik het niet meer. Boubacar Traoré. Maandenlang al luister ik naar zijn droevige muziek. Zo verschillend van de Zaïrese popmuziek die over dit continent spoelt dat ik bijna verbaasd was dat hij zijn weg naar een Engelse platenmaatschappij had weten te vinden.

- Ik zou verder willen vragen, maar hij praat eroverheen. In Parijs woonde hij in een foyer - pension met andere Afrikaanse immigranten. De Zaïrezen onder hen weigerden stelselmatig een metrokaartje te kopen. Ze zeiden dat al het staal van de Franse treinen uit Zaïre kwam - waarom zouden zij dan betalen!

- Omdat hij van zijn muziek niet kon leven, heeft hij allerlei baantjes gehad. Hij is niet vervreemd van de onderkant van de samenleving, zoals veel intellectuelen in dit land. Hij koopt alles in kleine winkeltjes in de buurt van zijn huis. Twee sigaretten, een piepklein zakje Nescafé, vijftig gram melkpoeder, twee kaarsen. De hete oortjes van zijn pannen pakt hij beet met opgevouwen reclamefolders van Radio Nederland die een journalist hem ooit stuurde. Als hij een kaars aansteekt, doet hij er suiker op. Dan brandt ze langer.

- Als hij nog een vliegtuig hoort, fronst hij zijn wenkbrauwen. "Dat is niet op tijd. Zeker een wouya-wouya vliegtuig uit Mauretanië." Wouya-wouya - het is zijn gevleugelde uitdrukking voor alles wat niet deugt.

- "... Want de blanke had gelijk: geen zwarte heeft ooit een fabriek ontworpen, zelfs geen doosje lucifers." Hij lacht. "Modibo Keita zei dat we onze eigen lucifers zouden maken, eh bien, dat hebben we geweten! Als je die aanstak, moest je de brandweer roepen! Takala-lucifers - geen Malinees vergeet die naam. Je moest ze een flink eind van je afhouden als je een sigaret wilde opsteken, anders stond je haar in brand. Soms ontvlamden ze spontaan in je broekzak. Hoeveel huizen er niet zijn afgebrand door Takala-lucifers! Het werd zo erg dat je niet meer in een taxi mocht stappen als je ze bij je had. Er kwamen ook Malinese sigaretten op de markt waar je ontzettend van moest hoesten. Liberté heetten ze, maar ze waren al vlug beter bekend onder de naam ezelsstront."

- De afstand Bamako-Bayes is minder dan vijfhonderd kilometer. Een Franse TGV doet daar volgens Kar twee uur over, maar met deze wouya-wouya dieseltrein arriveren we met enig geluk binnen tien uur, want hij rijdt in een sukkelgangetje en stopt om de haverklap. Telkens als we een stationnetje naderen, zien we vrouwen uit de omliggende heuvels naar beneden rennen, manden met koopwaar op het hoofd. Bezweet defileren ze langs de wagons met mango's, bananen en sandwiches. Enkele minuten, en dan is het magische moment van de dag voorbij. Kar speurt het perron af naar mogelijke koopjes. Tevreden hijst hij een grote zak maniok naar binnen; dat hebben ze in Kayes niet.

- "Wie in Kayes een ijskast heeft, is rijk," zegt Kar terwijl hij de inhoud van de ijskast inspecteert, "want die kan frisdrank en ijswater verkopen."

- Ik luister, ik laat hem praten. Sinds ik tien jaar geleden voor het eerst in Afrika was, heb ik verhalen gehoord over mensen die zichzelf in krokodillen, apen of kakkerlakken veranderen en er 's nachts op uit trekken om hun dorpsgenoten de stuipen op het lijf te jagen.

- Een uitspraak van V.S. Naipaul hamert almaar door mijn hoofd: "Ze zijn anders dan wij, ze geloven in magie." Indertijd hoorde ik die woorden met enige scepsis aan, nu zijn ze me bijna tot troost.

- Zodra het begint te regenen in Lafiabougou zie je niemand meer op straat, want de mensen hebben geen regenjassen en ook geen schoenen. Ze wachten tot het droog is en banjeren dan met plastic slippers door de modder.

- Mamou ging naar een maraboet. Die zorgde ervoor dat ze haar schoonmoeder langzaam maar zeker in haar macht kreeg. "Een maraboet die erop toeziet dat het goed met je gaat, is heel moeilijk te vinden, maar kwaad aanrichten, dat kan de eerste de beste!"

  

 

Reacties op dit blog zijn meer  dan welkom.

Lieve Joris: Amadou

Lieve Joris: Amadou: Afrikaanse notities (België, 1994): 62 blz: Uitgeverij VSB fonds

 

 

Van 16 juni tot 7 juli 1993 heeft Lieve Joris een bezoek gebracht aan Senegal. Ze heeft in die tijd François, een oude vriend, bezocht en ook een muziekfestival in Dakar, waar onder meer Baaba Maal en Youssou N'Dour optraden. "Amadou" is het verslag van die reis. Het is maar een dun boekje, een tussendoortje zeg maar, maar wel een erg goed tussendoortje.

 

Citaten:

- François' appartement is zo mogelijk nog kaler dan zijn huis destijds in Kinshasa. Overal naïeve schilderijen van de Zaïrees Chéri Samba. Ze zijn geen van alle ingelijst, en er zijn er die krullen en schilferen van het vocht. Ik hou van François' nonchalance tegenover wereldse zaken, maar betrap mezelf toch op een lichte ergernis. Chéri Samba exposeerde inmiddels in New York, die schilderijen zijn geld waard! Ik zeg maar niets, want François zou me uitlachen: een museum in New York, dat betekent niets voor hem. Hij is in Afrika geboren, heeft er het grootste deel van zijn leven gewoond. Het is interessant te zien hoezeer dat hem heeft bepaald. Hoe lang zou het duren voor New York ook voor mij geen referentiepunt meer is?

 

- Er zijn hier veel Libanezen. Ze hebben restaurants, warenhuizen, ijssalons - zij zijn in West-Afrika wat de Indiërs in Oost-Afrika zijn: een onmisbare, en toch vaak bedreigde minderheid. Ze wekken jaloezie op.

 

- "Maar je kan hier maar beter geen Afrikaan zijn." Het is eruit voor ik het weet.

 François lacht. "Weet je wat een Zaïrees voor mijn vertrek tegen me zei? "Profiteer er maar van dat je blank bent, want na jullie dood komen jullie terug als zwarten, dan zal je eens zien wat wij doormaken. En wij op onze beurt zullen terugkomen als blanken, dus maak je borst maar nat."" Sinds die tijd draagt hij er extra zorg voor goed te zijn voor zwarten, opdat hij niet terugkomt als een van hen. "Maar tegelijkertijd bid ik dat alle racisten terug zullen komen als zwarten, dan zullen ze weten hoe dat voelt!"

 

- Vooral aan die train culturel denkt hij met nostalgie terug. In de trein reisde een theatergezelschap mee en muzikanten die onderweg concerten gaven. Er was een bibliotheek en een wagon waarin voorlichting over Aids werd gegeven en condooms werden uitgedeeld. Toen François de gouverneur in Lubumbashi om steun had gevraagd voor zijn anti-Aids-campagne, had deze hem spottend aangekeken. "Jullie blanken zijn vreemde lui," zei hij, "eten jullie een bonbon soms op met papier en al?" De acteurs en muzikanten leidden onderweg overigens zo'n liederlijk leven dat François zich later afvroeg of de train culturel niet eerder een Aids-verspreider was geweest.

 

- Thuis vragen ze me soms of ik niet eenzaam ben op reis, of bang. Hoe kan je eenzaam of bevreesd zijn in een land waar je na vier dagen al uit de massa wordt gepikt door iemand die de moeite heeft genomen je naam te onthouden? Afrikanen moeten zich beroerd voelen als ze bij ons aankomen - niet langer een identiteit te hebben, verstoken te zijn van elk teken van herkenning. Het is misschien niet zo vreemd dat ze beschutting zoeken bij elkaar tegen de anonimiteit die hen ineens tegemoet walmt.

- Een jochie is naast me komen lopen. Hij heeft een minuscuul plastic zakje ijslimonade in de hand waar je kinderen hier vaak mee ziet. Het kost 25 CFA - 10 cent -, dat valt meestal nog wel te betalen. Ik heb al heel wat bedelende kinderen van me afgeschud en vraag quasi-bars: "En, wat moet jij?" Het jongetje blijft met gedecideerde pas naast me lopen en zegt: "Ik wil naar binnen."

 Ik kijk eens naar hem. Voddig broekje, wijd T-shirt, een ventje van niks.

 "Hoe oud ben je helemaal!"

 "Veertien." Dat is een leugen - ouder dan tien kan hij niet zijn. Wie weet hoe ver hij heeft gelopen om hier te komen. Weet zijn moeder waar hij is? Vast niet.

 "Voor wie ben je gekomen?"

 Hij kijkt naar me op, zijn ogen stralen. "Voor Youssou N'Dour."

 Tegen die tijd ben ik verkocht.

 "Hoeveel kost een ticket?"

 "Vijfhonderd CFA."

Hij blijkt tweehonderdvijftig te hebben - ik geef hem de rest, waarop hij er als een haas vandoor gaat. Ik voel me een beetje belachelijk, als een padvinder die een goede daad heeft verricht, maar ook tevreden.

- De Belgische pater staat op het punt naar Dakar te vertrekken. Hij wijst me de weg in het keukentje. Bier in de ijskast, Nescafé, poedermelk en suiker in het blauwe aanrechtkastje. Alle missieposten in Afrika lijken op elkaar: schone lakens op het bed, een wasbak, tafel en stoel - de soberheid die ik ken van mijn kostschooltijd en die in deze omgeving luxe wordt.

- Demba kijkt niet met onverdeeld enthousiasme terug op de kolonisatie, maar het moet hem toch van het hart dat de zaken in die tijd beter geregeld waren. "Je kon tenminste carrière maken. Als je twee jaar ergens werkte en je was goed, werd je gepromoveerd, maar tegenwoordig ... Alleen als je familie bent van de minister, kom je hogerop. Daarom wil iedereen in dit land in de politiek: het is de ideale manier om je zakken te vullen."

   

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom.