Pramoedya Ananta Toer: Aarde der mensen

Pramoedya Ananta Toer: Aarde der mensen (Indonesië, 1985): 362 blz: Vertaald door Ina E. Slamet-Velsink & Jos Versteegen: Uitgeverij het Wereldvenster & Novib

 

 

Ik had een oom die missionaris was in Indonesië (hij is in 2020 overleden) en ik heb in 1992 twee maanden rondgereisd door Indonesië waarbij ik Java, Bali en Ambon heb bezocht. Om die twee redenen heb ik een meer dan gemiddelde belangstelling voor Indonesië. Ik heb vrij veel boeken over Indonesië gelezen. Er zijn hierbij drie schrijvers die ver boven de middelmaat uitsteken. Allereerst natuurlijk Multatuli met zijn "Max Havelaar", verder de Engelse bioloog Alfred Russell Wallace met "Het Maleise eilandenrijk" en ook de Indonesische schrijver Pramoedya Ananta Toer, van wie ik al twee keer zijn "Buru-kwartet" heb gelezen, waarvan "Aarde der mensen" het eerste en ook het mooiste deel is, althans in mijn ogen.

 

"Het Buru-kwartet" dat Pramoedya Ananta Toer tijdens zijn gevangenschap op het eiland Buru schreef gaat over het opkomende nationalisme van de Indonesische bevolking en de verhouding tussen de inlandse bevolking en het koloniale Nederlandse gezag aan het begin van de 20e eeuw.

Hoofdpersoon in "Aarde der mensen" is Minke, een inlander, zoon van een inlandse regent, die op de HBS in Soerabaja zit, als enige inlander. In Indonesië kent men 3 groepen mensen: de totoks, oftewel de volbloed Europeanen die bovenaan de ladder staan, gevolgd door de Indo's, mensen die afkomstig zijn uit een huwelijk tussen een Europese man en een inlandse vrouw en als laatste de inlanders, de oorspronkelijke bewoners van het land.

In het begin van het boek neemt een vriend van de HBS Minke mee naar boerderij Buitenzorg. De boerderij is in naam een Europese onderneming, maar wordt in feite gerund door njai Ontosoroh, de inlandse concubine van Herman Mellinga. De vriend die Indo is wil indruk maken op Annelies, de dochter van njai Ontosoroh, maar ziet tot zijn verbazing dat zowel dochter als moeder veel enthousiaster zijn over Minke.

Wat volgt is deels een liefdesgeschiedenis over de liefde tussen Minke en Annelies en deels een verhaal over de politieke situatie van die tijd. "Aarde der mensen" geeft veel inzicht in de koloniale tijd gezien door de ogen van de Indonesiërs. Het vertelt over de njai's, inlandse vrouwen die gedwongen worden om concubines te worden van Europese mannen. Het vertelt over de verschillen voor de wet tussen totok's, Indo's en inlanders. 

Inhoudelijk is "Aarde der mensen" een prachtig boek. Helaas ben ik niet zo enthousiast over de stijl van de Nederlandse vertaling. In mijn ogen loopt het Nederlands vrij stroef en leest het niet heel prettig. Ondanks dit minpuntje zijn "Aarde der mensen" en ook de drie volgende delen van het "Buru-kwartet" zeer de moeite waard voor iedereen met interesse voor Indonesië of koloniale geschiedenis. Ik vind ieder volgend deel ietsje minder dan het voorafgaande deel, maar ze blijven allemaal erg goed.

  

Citaten:

- Rob trok er zich niets van aan. Hij heeft wel eens gezegd: als een vooraanstaande Javaan met een Europese getrouwd is, een totok of een Indo, alleen dan weet je zeker dat hij niet van plan is om een harem op te bouwen. Dan neemt hij er geen tweede vrouw bij.

- Opeens vroeg Annelies: "Ben jij islamiet?"

 "Hoezo?"

 "Omdat ze je dan geen varkensvlees mogen geven."

 "Dank je wel. Ja."

 Een vrouwelijke bediende kwam ons chocolademelk en koekjes brengen. En ze liep niet gehurkt, zoals een bediende die een inlandse werkgever heeft. Ze keek zelfs naar mij met een verbaasde uitdrukking op haar gezicht. Als ze bij een inlander werkte zou zoiets ondenkbaar zijn: ze zou steeds het hoofd gebogen moeten houden. En wat was het leven mooi als je niet voor anderen hoefde te kruipen.

- Bliksemsnel richtte Njai Ontosoroh daarna het woord tot mij:

 "Doe je dat wel vaker, Njo, meisjes complimenten maken?"

 Die vraag trof me als een bliksemschicht. Het was een goed teken, en ik voelde me gedwongen om haar even snel en vriendelijk van repliek te dienen:

 "Als een meisje echt mooi is, schuilt er toch geen kwaad in om haar een beetje te vleien?"

 "Wat bedoel je? Een Europees of een inlands meisje?"

 "Hoe kun je een inlands meisje nou complimenten maken? Het is al moeilijk om bij zo iemand in de buurt te komen. Natuurlijk een Europees meisje."

 "En heb je durf genoeg om dat te doen?"

 "Ons wordt geleerd eerlijk te zeggen wat er in ons omgaat."

 "Dus jij durft de schoonheid van een Europees meisje op te hemelen waar ze zelf bij is?"

 "Ja, mama, onze leraren brengen ons de Europese beschaving bij."

 "En wat is de reactie op dat soort complimenten? Scheldwoorden?"

 "Nee, mama. Niemand is ongevoelig voor complimenten, zeggen mijn leraren. Als iemand zich daardoor beledigd voelt, zeggen ze, is dat een teken dat hij een vals karakter heeft."

 "En wat antwoordt zo'n Europees meisje dan?"

 "Ze zegt dank je wel."

 "Dus net als in de boeken?"

 

- "Gelukkig is hij die te eten heeft dank zij zijn eigen zweet, die vreugde vindt door eigen toedoen en die vooruit komt door eigen ervaring."

 

- Voor een gezicht en een lichaam zo mooi als het hare leken sieraden niet nodig. Zelfs poedelnaakt zou ze nog mooi zijn. Schoonheid als geschenk van de goden gaat nog altijd boven alles wat de mens bedenkt.

 

- Een meisje hoefde van tevoren niet te weten of de man die haar van huis wegnam jong was of oud. Als het zover was moest ze met lichaam en ziel een man dienen die ze niet kende, haar leven lang, tot ze doodging of hij genoeg van haar kreeg en haar wegjoeg.

 

- "Schrijf altijd over de mens, Njo, over zijn leven, niet over zijn dood. Ja, ook al zijn de figuren die je uitbeeldt dieren, reuzen, goden of spoken. Niets is moeilijker te begrijpen dan de mens en daarom komt er geen einde aan de verhalen die op deze aarde worden bedacht. Iedere dag komen er meer bij. Ik weet er zelf ook niet veel van af. Ik heb ooit iets gelezen dat ongeveer zo ging: onderschat de mens niet, al lijkt hij nog zo eenvoudig. Al is je blik zo scherp als het oog van een adelaar, je verstand zo scherp als een scheermes, je tastzin gevoeliger dan die van de goden, al is je gehoor in staat om de muziek en de klaagzangen van het leven waar te nemen - je kennis van de mens kan nooit volledig zijn."

 

- Schilderkunst is literatuur in kleur. Literatuur is schilderkunst in taal.

 

- Mocht ik niet verder leren? Geen probleem. De school was er tenslotte toch alleen maar goed voor om dagelijks je tijd te vullen. 

 

- Op de dag van ons huwelijk was het groot feest voor de mensen uit de kampongs van de onderneming. Het veld dat altijd gebruikt werd om rijst en andere gewassen te drogen, werd overdekt. Iedereen kreeg een doorbetaalde vrije dag. De verzorgers van het vee, die hun werk niet in de steek mochten laten, kregen driedubbel loon. Er werden vijf stierkalveren geslacht. Driehonderd kippen lieten het leven. Tweeduizendvijfentwintig eieren werden in het eten verwerkt. Alle koeiemelk ging naar de keuken. Hoewel niet in gebruik, werden alle rijtuigen en karren van de onderneming versierd met kleurig papier.

 

   

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom.