Ryszard
Kapuściński: Lapidarium: Observaties van een wereldreiziger 1980-2000 (Polen, 1980-2000): 196 blz: Vertaald door Gerard Rasch (2003): Uitgeverij de Arbeiderspers, serie Privé-domein, nr 252
In "Lapidarium" staan losse aantekeningen die Ryszard
Kapuściński tussen 1980 en 2000 heeft gemaakt. Het boek gaat over onder
meer: de verschillen tussen rijke en arme landen, wat armoede inhoudt,
over de kunst van het schrijven van een reportage, over de invloed van
de massamedia.
In
het Pools en ook in de Engelse vertaling verschenen 6 delen van
"Lapidarium". Gerard Rasch heeft een selectie van het materiaal gemaakt.
Eerlijk gezegd ben ik blij dat hij niet alle 6 delen integraal heeft
vertaald. Ik vind veel van de opmerkingen in het boek erg theoretisch,
ze missen het concrete en het anekdotische dat het overige werk van Ryszard
Kapuściński zo aantrekkelijk maakt om te lezen en ze zijn ook erg fragmentarisch. Van de 7 boeken van Ryszard
Kapuściński die ik de afgelopen weken heb gelezen vind ik "Lapidarium"
duidelijk het minste, maar ook uit dit mindere werk vallen nog genoeg
mooie citaten te halen.
- Er bestaat geen gevaarlijker combinatie dan wapens, domheid en angst. Dan kun je het ergste verwachten.
- Consumptiepatronen verbreiden zich makkelijker dan arbeidspatronen. De voorbeelden van een rijk, verzadigd bestaan worden vandaag de dag door televisie, radio en pers tot in de verste uithoeken bekend. Maar op de tv-schermen en op foto's zien we in de eerste plaats de wereld van de consumptie, niet die van de productie, we zien de resultaten van goed werken, niet het werken zelf. Van daar is het slechts één stap naar de naïeve overtuiging dat je een hoog consumptieniveau kunt bereiken zonder doelmatig te werken en zonder goede organisatie.
-
Een belangrijk ding voor een politicus: de kaart. Elke president heeft
in zijn kamer een kaart hangen. Ik heb dat vele malen gezien. Die
kaarten hebben één ding gemeen: ze zijn allemaal enorm groot, ze vullen
de hele wand. Het is logisch dat als een president lang genoeg naar zo'n
kaart kijkt, hij tenslotte begint te denken dat hij aan het hoofd van
een groot rijk staat. Hij ziet hoe imposant zijn afmetingen zijn, hoe
oneindig veel steden, dorpen, bergen en rivieren het heeft. En vanuit de
positie van zo'n grote mogendheid spreekt hij anderen, de wereld toe.
De mensen verbazen zich: waarom klinkt zijn stem zo luid, waar komt die
eigendunk vandaan? Maar als ze een blik op de kaart in zijn kamer konden
werpen, zouden ze het meteen begrijpen.
- Hoe hoger het doel dat je jezelf stelt, des te eenzamer je wordt.
-
Ik wens je toe dat je je altijd blijft verbazen. Op de dag waarop je
ophoudt je te verbazen - houd je op te denken, en vooral: te voelen.
-
Ik houd er niet van een taperecorder te gebruiken. Voor mij is noteren
tegelijk tekenen, een esthetische ervaring, het geeft mij het gevoel dat
ik iets maak: het notitieboek is tegelijkertijd een schetsboek, een
beschreven bladzijde een tekening, schilderij.
- Kennis kun je overdragen, ervaringen niet. Elke ervaring bezit een bijkomende existentiële dimensie, waarvoor het woord te arm is, waartegenover het machteloos staat.
- Het is belangrijk dat je het vermogen tot beleven bewaart, dat er dingen zijn die je kunnen verbazen, kunnen schokken. Het is belangrijk dat je niet door die vreselijke ziekte getroffen wordt, de onverschilligheid.
- Ik word nog steeds gefascineerd door nieuwe ontdekkingen. Ik ben een nieuwsgierig mens. Telkens wanneer ik iets nieuws ontdek, probeer ik te begrijpen waaruit het bestaat en hoe het functioneert. Wanneer je getuige bent van een gebeurtenis, denk je: "Dat is enorm belangrijk!" En je noteert alle details. Drie maanden later wordt duidelijk dat de meeste dingen niet zo wezenlijk waren. Alleen de kwaliteit van de waarneming en nog meer de kwaliteit van de beschouwing blijven over. Een keuze is nodig, een beslissing wat werkelijk belangrijk is en wat niet. Het gaat erom zo weinig mogelijk te schrijven, zorgvuldig te kiezen, je moet uitsluiten, snijden, reduceren, weggooien, één op de honderd observaties bewaren. Voor dat proces heb ik geen recept, intuïtie en kennis zijn mijn enige criteria.
- Definities van het vaderland:
Genet: "Mijn vaderland, dat zijn twee, drie kennissen."
Camus: "Ja, ik heb een vaderland: de Franse taal."
Een Toeareg: "Mijn vaderland is daar waar de regen is."
- ... onder extreme omstandigheden zullen de meeste mensen altijd proberen te doen wat normaal is.
- Een week in Londen ter gelegenheid van de uitgave van De voetbaloorlog
door Granta-Penguin. Elke reis naar het Westen is nu, in de tijd van de
revolutie van de vrijheid in Polen, voor mij een emmer koud water. Wat
zijn we ver weg, lichtjaren verwijderd! Voor mij het belangrijkste, het
opvallendste verschil: het Westen is vriendelijkheid, het Oosten
afsnauwen, altijd wil men de ander met de rug op de grond krijgen, op de
knieën.
Enige uren in Oxford. De
beleefdheid, wellevendheid als voornaamste bestanddeel van het klimaat
van deze stad, van haar rustige, geconcentreerde bestaan.
- Alles bekijken (passief) - dat is de houding van de moderne mens. Vandaar dat het symbool van onze tijd het toerisme is. Dingen bekijken waarvan je in feite bijna niets weet. Het bekijken vervangt de kennis en het begrip, wordt zelfs hun synoniem. Cultuur is geen vorm van leven meer, ze is gereduceerd tot een gebied dat door de specialisten wordt beheerd, is het domein van professionals geworden, een reservaat.
- In de werkelijkheid waarin we leven en die we denken te kennen, groeit de hele tijd een toekomst die we niet kennen.
- ... in een reportage heb ik beschreven dat het onderwijs in de derde wereld verdwijnt, omdat de kinderen geen geld voor een balpen hebben die vijf cent kost. In Afrika kwam ik voortdurend kinderen tegen die mij niet om brood, water, chocolade of speelgoed smeekten, maar om een balpen, want ze gingen naar school en hadden niets om mee te schrijven.
- De waarde van het vermogen van de driehonderdachtenvijftig rijkste mensen ter wereld is op dit ogenblik gelijk aan de som van de jaarinkomens van de armste vijfenveertig procent van de bewoners van de wereld, dat wil zeggen twee miljard driehonderd miljoen mensen.
- Een balpen, een lamp, een hemd, een paar plastic sandalen voor vijftig cent - dat is alles wat die mensen zich kunnen veroorloven. Arme mensen in Afrika hebben praktisch gezien helemaal geen geld. Ze hebben een lapje grond, waar ze een beetje maïs verbouwen, een beetje maniok. Ze brengen het naar de markt en verkopen het voor vijftig cent. En voor die vijftig cent kunnen ze vervolgens een of ander onmisbaar dingetje kopen dat in China is gemaakt.
-
De wereld na de Koude Oorlog is een wereld van diffuse gevaren. Er is
geen angst meer voor de atoombom, maar wel angst voor iemand die ons in
een donkere straat tegemoetkomt.
- Iemand van de Padvindersradio belde met het verzoek om een interview.
"Gelooft u in vriendschap?"
"Ja."
"Hebt u vrienden?"
"Ja, veel. Zonder hen zou ik niet kunnen leven, kan ik me het leven niet voorstellen."
"Wat is het belangrijkste van vriendschap?"
"Dat
je aan vriendschap moet werken. Vriendschap kan vanzelf ontstaan, maar
voor het behouden van een vriendschap is een inspanning van twee kanten
nodig, cultivering, zorg, moeite. Je hoort iemand wel eens klagen: ik
heb geen vrienden. Maar laat hij dan vertellen hoeveel moeite hij zich
heeft gegeven om vriendschap op te wekken en vervolgens te onderhouden,
koesteren, versterken."
