Nagieb Mahfoez: De suikersteeg

Nagieb Mahfoez: De suikersteeg (Egypte, 1957): 461 blz: Vertaald door Richard van Leeuwen (1990): Uitgeverij het Wereldvenster/ Unieboek bv

 

"De suikersteeg" is het derde deel van de Caïro-trilogie van Nagieb Mahfoez. Aan het einde van "Paleis van verlangen" zijn door een epidemie Khaliel, de echtgenoot van Aisja, en hun twee zoons overleden. Aisja en ook haar moeder Amiena komen niet over de klap heen. In "Suikersteeg" ligt de nadruk op de overgebleven kleinkinderen van Ahmed en hun weg door het leven. Het leven van de kleinkinderen wordt iets meer geschetst in vergelijking met dat van de grootvader en zijn kinderen. Niettemin is ook dit deel de moeite van het lezen meer dan waard. Meer dan in de eerste twee delen worden de belevenissen over de familie afgewisseld met korte stukjes over het Egypte van die tijd. "De suikersteeg" loopt ongeveer van 1935 tot 1944.
 

Mahfoez die in 1988 de Nobelprijs voor literatuur won heeft met deze trilogie een indringend beeld geschetst van het leven van een familie in Caïro tussen de beide wereldoorlogen. Alle drie de delen lezen zeer prettig weg en blijven boeien.

Ik moet eerlijk zeggen dat ik houd van lijvige romans die een hele maatschappij beschrijven aan de hand van één of meer families. Het is in feite een voortzetting van de 19e-eeuwse romantraditie met boeken als "Oorlog en vrede" van Tolstoi. Soortgelijke kolossale romans die een hele maatschappij behandelen zijn onder andere "De geschikte jongen" van Vikram Seth over India in de jaren vijftig en de "Buru-tetralogie" van Pramoedya Anata Toer over Nederlands-Indië aan het begin van de 20e eeuw. Voor al deze romans geldt dat ze zeer fors zijn en dat je er heel wat uren leesplezier aan hebt. 

 

Citaten:

- Er is niets ellendiger dan dat je leeftijd toeneemt terwijl je geld vermindert.

 

- Hoe het ook zij - en verbaas je er niet over dat je dit te horen krijgt van een man die tot de literatoren wordt gerekend - de wetenschap is het fundament van het moderne leven. We moeten de wetenschappen bestuderen en ons laten doordringen van de wetenschappelijke mentaliteit. Wie niets van de wetenschap weet behoort niet tot de twintigste eeuw, ook al is hij een genie.

 

- "De wetenschap is de taal van het verstand. De kunst is de taal van de hele menselijke persoonlijkheid."

- "Waarom gaan meisjes allemaal naar de letterenfaculteit?"

 "Omdat voor hen een baan als lerares het gemakkelijkst te krijgen is."

 "Dat is één reden," zei Hilmi Izzat. "Een andere reden is dat de letterenstudie een vrouwenstudie is. Rouge, manicure, kohl, poëzie, romans ... Het valt allemaal onder dezelfde noemer."

 

- Jasien vroeg aan Ahmed: "Zijn de meisjes op jouw faculteit ook lelijk?"

 Ahmeds hart begon te bonzen. Het gezicht dat in zijn hart gegrift stond verscheen voor zijn ogen. Uiteindelijk antwoordde hij: "Liefde voor de wetenschap blijft niet beperkt tot lelijke meisjes."

- Dit is een vreemd land: in de politiek rent iedereen achter emoties aan, en in de liefde volgt men de nauwgezetheid van een boekhouder.

 

Tijdens de bruiloft van Abd al-Moen'im:

- Er was een klein buffet in de eetkamer klaargezet voor de familie, en een ander op de binnenplaats voor de bebaarde gasten van Abd al-Moen'im. Hij onderscheidde zich niet van hen, want hij had ook zijn baard laten groeien, waarop Khadiega had gezegd: "Religie is mooi, maar waar is die baard voor nodig? Je ziet eruit als Mohammed al-Agami, de couscousverkoper."

 

- "Een vrouw kan een kind de borst geven, een tweede op haar arm wiegen en tegelijkertijd haar man in de gaten houden. ..."

   

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom. 

Nagieb Mahfoez: Paleis van verlangen

Nagieb Mahfoez: Paleis van verlangen (Egypte, 1957): 621 blz: Vertaald door Richard van Leeuwen (1991): Uitgeverij het Wereldvenster/ Unieboek bv

 

 

"Paleis van verlangen" is het tweede deel van de Caïro-trilogie van de Egyptische schrijver Naghieb Mahfoez.

 

Inmiddels zijn we 5 jaar verder. Na de dood van Fahmi heeft Ahmed zijn avontuurtjes afgezworen en komt nog wel bij zijn vrienden, maar alleen om te drinken en te kletsen. Ook zijn er intussen 5 kleinkinderen geboren. Ahmed is de vriendelijke opa zoals hij voor zijn eigen kinderen nooit is geweest. Kamaal is 17 en klaar met school en staat voor de vraag wat hij verder moet studeren. Zelf wil hij voor een leraarschap gaan, maar zijn vader is daar geen voorstander van.

In dit deel staan de liefdesavonturen van de overgebleven mannelijke leden van de familie centraal. Ahmed merkt na 5 jaar dat zijn aantrekkingskracht op vrouwen niet meer zo groot is als voorheen. Hij begeert Zannoeba, een luitspeelster van nog geen 30 jaar, maar die schenkt hem alleen haar gunsten in ruil voor veel geld. 

Jasien trouwt voor de tweede keer, maar ook dit huwelijk is geen lang leven beschoren, na een rustige periode zet hij weer de bloemetjes buiten. 

Kamaal tenslotte is verliefd op Ajida, de onbereikbare zus van zijn beste vriend Hoessein, maar die heeft haar liefde al geschonken aan Hassan, een andere vriend van hem die net iets ouder is.

Citaten:

- Wat ons betreft, een vrouw is jong zolang er een man is die haar begeert, en een man is jong zolang hij door een vrouw wordt begeerd.

- Hij haalde diep adem, zodat zijn brede borst zich vulde, en zei geestdriftig: "Mensen als ik nemen geen genoegen met een bedankje. Wat heeft een hongerige eraan als je je afwendt en zegt "Vertrouw op God"? Iemand die honger heeft wil voedsel, lekker, smakelijk voedsel."

- Hoessein richtte zich tot Kamaal en zei op licht geërgerde toon: "De regel die in ons gezin wordt nagevolgd is: werken om de rijkdom te vermeerderen en bevriend raken met invloedrijke personen, zodat je daarna de titel "bey" kunt kopen. Vervolgens moet je je inspanningen verdubbelen, je fortuin vergroten en met een uitgelezen elite bevriend worden, zodat je de titel "pasja" kunt bemachtigen. Uiteindelijk stel je als hoogste doel in het leven in de smaak te vallen bij prinsen en daarmee moet je genoegen nemen, aangezien je de titel "prins" niet met werken of slinksheid kunt verwerven. ..."

 

- Hoessein haalde zijn schouders op en zei: "Moet ik schrijven zodat de mensen kunnen lezen? Waarom schrijven de mensen niet zodat ik kan lezen?"

 "Wie van beide is het beste af?"

 "Je moet me niet vragen wie het beste af is, maar wie het gelukkigst is. Ik beschouw werken als een vloek voor de mensheid, niet omdat ik lui ben, nee, maar omdat werken tijdverspilling is, een gevangenis voor het individu, een belemmering die het leven onmogelijk maakt. Een gelukkig leven is een gelukzalige ledigheid."

 

- Liefde was een last voorzien van twee handvaten die zo geplaatst waren dat twee personen haar moesten dragen.

 

Jasien:

- Mijn Heer, wat zie ik daar? Is dat werkelijk een vrouw? Hoeveel kintaar zou ze wegen? Mijn God zoiets omvangrijks heb ik nog nooit gezien. Hoe word je eigenaar van zo'n landgoed? Ik zweer plechtig dat als een vrouw van die omvang in mijn handen zou vallen, ik haar naakt midden in de kamer zou neerleggen en er zeven rituele omlopen omheen zou maken.

 

Nogmaals Jasien:

- "Als ik zeg dat ik je begeer en dat ik van je houd, twijfel je dan aan mijn oprechtheid? Kijk in mijn ogen. Voel mijn pols."

 "Je bent in staat dat tegen elke vrouw te zeggen die je tegenkomt."

 "Dat komt doordat, zoals het gezegde luidt: "Een hongerlijder van alle soorten eten houdt." Maar dan kan hij nog wel het meest van moeloekhiyya houden ..."

 

- "... Er is geen man die niet meer schandalen achter zijn baard verbergt dan de wereld kan bevatten."

- "Bravo. Ik heb altijd al gedacht dat je klasse had, en misschien ben je het straks met me eens dat je meer tot lachen geneigd bent dan tot het Ware, het Goede, het Schone, nationalisme, humanisme enzovoort, de hele lijst beuzelarijen waarmee je jezelf tevergeefs lastig valt."

Kamaal is zich niet bewust van de traditie van zijn vader en zijn oudere broer:

- "Wij zijn een zeer behoudende familie. Ik ben de eerste die drank proeft."

 

- "Hoge bloeddruk .... Hoge bloeddruk ...," zei Mohammed Iffat verbolgen. "We horen artsen alleen nog maar zeggen op de toon van iemand die zijn slaaf bevelen geeft: "Geen alcohol meer drinken, geen rood vlees meer eten en wees voorzichtig met eieren.""

 Ahmed Abd al-Gawwaad vroeg smalend: "Wat moet een man als ik beginnen, die niets anders dan rood vlees en eieren eet en alleen alcohol drinkt?"

 

Ik vind "Paleis van verlangen" iets minder mooi dan "Tussen twee paleizen".  

   

 

Lees verder in mijn bespreking van het derde deel van de Caïro-trilogie: "De suikersteeg".

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom. 

Nagieb Mahfoez: Tussen twee paleizen

Nagieb Mahfoez: Tussen twee paleizen (Egypte, 1956): 670 blz: Vertaald door Richard van Leeuwen (1990): Uitgeverij de Geus 

 

 

In "Tussen twee paleizen" wordt een beeld geschetst van een Egyptisch gezin in Caïro in de jaren 1917-1919 tegen de achtergrond van de Engelse aanwezigheid in Egypte.

In deel 1 worden de hoofdpersonen geïntroduceerd. Hoofdpersoon is de welgestelde koopman Achmed Abd al-Gawwaad, hij is streng voor zijn gezin, maar 's avonds in gezelschap van zijn vrienden is hij vriendelijk en ontspannen en jaagt hij de vrouwen en de drank na. Zijn vrouw Amiena is heel onderdanig en doet braaf wat pa zegt. 

 

De oudste zoon Jasien (uit een eerder huwelijk van Ahmed) doet thuis braaf wat pa zegt maar hangt 's avonds de bloemetjes buiten. De middelste zoon Fahmi is heel serieus en wil trouwen met een buurmeisje dat hij stiekem gezien heeft, maar dat mag niet van pa. Jongste zoon Kamaal haalt allerlei kattenkwaad uit als hij op weg is van huis naar school of van school naar huis. Op school en thuis leeft hij als in een gevangenis. Wel is hij heel goed op school. Khadiega, de oudste dochter helpt haar moeder in het huishouden en bespot iedereen, de jongste dochter Aisja, doet niet zoveel maar is heel knap. Beiden moeten ook precies doen wat pa zegt.

Deel 2 opent met de bruiloft van Aisja die uitgehuwelijkt wordt aan de zoon van een goede vriendin van de familie, enigszins tot verdriet van Ahmed die haar liever bij zich hield, maar die echt niet onder het huwelijksaanzoek uit kon. Vervolgens trouwt Khadiega met een oudere broer van de bruidegom van Aisja. Jasien verkracht bijna een dienstbode en voor straf huwelijkt zijn vader hem ook uit om erger te voorkomen.

In het laatste stuk van het boek is de oorlog afgelopen. Tot verdriet van de Egyptenaren hebben de Engelsen de oorlog gewonnen. Er wordt geprotesteerd tegen de aanwezigheid van de Engelsen en voor de onafhankelijkheid. Fahmi brengt pamfletten rond, Kamaal is de grootste vrienden met de soldaten (hij krijgt chocolade van ze!). Ahmed en Jasien interesseert het niet, als ze hun pleziertjes maar kunnen najagen. De vrouwen mogen zich vanzelfsprekend nergens mee bemoeien.

Het boek geeft een fascinerend beeld van een andere maatschappij en is prachtig vertaald. Kenners zeggen dat het Arabisch een muzikale taal is. Dat is terug te vinden in de vertaling die hardop uitgesproken heel goed in het gehoor ligt.

"Tussen twee paleizen" is ongetwijfeld een van de mooiste romans die ik ooit heb gelezen.

Citaten:

- ... Toch kende ze pas werkelijk rust als haar man was thuisgekomen. Ja, alleen al zijn aanwezigheid in huis, slapend of wakend, stond borg voor haar gemoedsrust, of de deuren nu open waren of gesloten, of de lampen nu brandden of waren gedoofd. Toen zij nog maar kort hadden samengeleefd, had ze eens overwogen om er op een beleefde manier bezwaar tegen te maken dat hij iedere avond uitging, maar hij had haar slechts bij haar oren gepakt en had met zijn luide stem op besliste toon gezegd: "Ik ben een man. Ik ben degene die beveelt en die verbiedt, en ik accepteer geen aanmerkingen op mijn gedrag. Jij hebt slechts te gehoorzamen, dus pas op dat je me niet dwingt je terecht te wijzen." Van deze en andere lessen had ze geleerd dat ze alles kon verdragen, zelfs de aanwezigheid van geesten, maar niet dat hij vertoornd op haar was.

 

- Ze herinnerde zich nog hoe geschokt ze was toen ze had beseft dat hij aangeschoten van zijn avondjes thuiskwam. Drank associeerde ze met wreedheid, waanzin, zondigheid en nog ernstiger zaken. Ze werd van walging en afschuw vervuld en leed ondraaglijke pijnen telkens wanneer hij thuiskwam. Met het verstrijken van de dagen en de nachten, ontdekte ze dat hij, wanneer hij 's avonds thuiskwam, zachtaardiger was dan anders. Hij was attenter en minder streng, en converseerde ontspannen. Ze voelde zich met hem op haar gemak en maakte zich geen zorgen meer, ook al vergat ze niet God te smeken hem zijn ongehoorzaamheid te vergeven en zich over hem te ontfermen.

 

- Toch bleef de uitwerking van de avonden niet beperkt tot herinneringen, want tot de genoegens ervan behoorde ook dat zij hem in staat stelden zich op de zachtmoedige manier te gedragen waarnaar zijn gehoorzame, toegewijde echtgenote verlangde, namelijk, dat ze tegenover een beminnelijke man zat die ontspannen met haar converseerde en haar vertelde wat er in hem omging, op een wijze die haar het gevoel gaf dat ze niet slechts zijn slavin was, maar ook zijn levensgezellin.

- Amiena kwam binnen met de grote schaal met voedsel die ze op het kleed neerzette, waarna ze zich terugtrok bij de muur van het vertrek bij een tafeltje waarop een kruik stond, klaar om iedere wenk te gehoorzamen. Midden op het glanzende koperen blad stond een groot wit bord met geprakte bonen, bereid met boterolie en ei. Aan de ene kant lag een stapel warme broden, en aan de andere kant stonden schoteltjes met kaas, gezuurde citroen en paprika, Spaanse peper, zout en zwarte peper. De magen van de jongens rammelden, maar ze bleven roerloos zitten en negeerden al het heerlijks dat voor hen was neergezet, alsof het hen niet interesseerde. Totdat sajid Ahmed een brood pakte, het in tweeën brak en mompelde: "Eet."

- Het was alsof ze in haar omgang met haar kinderen slechts genegenheid en liefde kon verdragen, waarbij ze het aan hun vader, of aan de invloed van zijn persoonlijkheid vanaf een afstand, overliet om oneffenheden te corrigeren en ieders grenzen te stellen.

- Als Jasien door een straat gelopen had, voelde hij zich daarna altijd duizelig, omdat hij zijn ogen zoveel had bewogen, want zijn verlangen om de vrouwen te verslinden die hij tegenkwam was een ongeneeslijke ziekte. Hij bekeek hen aandachtig van voren, en zijn ogen volgden hun billen, waarna hij in verwarring achterbleef, als een getergde stier, totdat hij zichzelf vergat en er niet meer in slaagde zijn bedoelingen te verhullen. In de loop der tijd was dit opgemerkt door Amm Hasanain de kapper, Hagg Darwiesj de bonenverkoper, al-Foeli de melkboer, Bajjoemi de sapverkoper, Aboe Sarie de notenbrander en anderen.

- Sajid Ahmed had geen rijkdom vergaard, niet omdat dat niet in zijn vermogen had gelegen, maar omdat hij zo vrijgevig van aard was dat het enige voordeel dat geld voor hem had was dat hij het kon uitgeven en ervan kon genieten.

- Jasien was niet overtuigd van de onaantastbaarheid van de opvatting dat het ene huwelijk noodzakelijkerwijze aan het andere moest voorafgaan, maar hij kon niet de moed opbrengen om zijn mening uit te spreken. Hij sprak in algemene bewoordingen, waaruit iedereen kon opmaken wat hem beliefde: "Het huwelijk is de lotsbestemming van ieder mens. Wie niet vandaag trouwt, trouwt morgen."

 

- Ahmed verkoos vriendschap boven liefde, omdat hij placht te zeggen: "Vriendschap is duurzaam, hartstocht is vergankelijk." Daarom koos hij zijn minnaressen uit de vrouwen die geen minnaar hadden, of wachtte hij tot een verhouding was verbroken voordat hij zijn kans greep.

 

- Gewoonlijk begon hun avond zelfs met het bespreken van problemen en zorgelijke kwesties, voordat de wijn hen meevoerde naar de wereld die geen zorgen of problemen kent. Maar zodra een beslissing zich in zijn hoofd had vastgezet, week hij er niet meer vanaf, want hij was iemand die om raad vroeg om zijn mening te ondersteunen, niet om ervan afgebracht te worden.

 

- " ... Ik ben niet bezorgd om een van mijn zoons, omdat ik weet dat ze, wat er ook gebeurt, alle drie mannen zijn die het leven aankunnen ... Maar een dochter ... God bescherme ons." Of hij zei met een openhartig gezicht: "Een dochter is werkelijk een probleem. Niets is ons te veel om haar op te voeden, te beschermen en haar eer te verdedigen, maar na dat alles brengen we haar persoonlijk naar een onbekende man zodat die met haar kan doen wat hij wil. ..."

- Slecht nieuws stinkt zo dat je neus ervan verstopt raakt.

   

 

Lees verder in mijn bespreking van het tweede deel van de Caïro-trilogie: "Paleis van verlangen".

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom.