"Stijloefeningen" van Raymond Queneau is een heerlijk boekje om op je gemak door te lezen. Om jullie mee te laten genieten van de onnavolgbare stijl van Queneau (en zijn vertaler Kousbroek) bestaat de rest van deze bespreking voornamelijk uit citaten.Een paar citaten uit de inleiding van Rudy Kousbroek:
- Exercises de Style is niet een echte roman, maar éen zelfde verhaal op 99 verschillende manieren verteld. Het speelt in een Parijse autobus van lijn S, tegenwoordig lijn 84: een modieuze jongeman - een zazou, zoals men in die tijd zei - maakt zich kwaad omdat hij op zijn tenen wordt getrapt. Later op de dag, vanuit dezelfde bus, ziet de verteller de jongeman opnieuw. Hij wandelt bij het Gare Saint-Lazare in gezelschap van een soortgenoot die hem adviseert een extra knoop aan zijn jas te laten zetten. Dat is alles: een volstrekt zinloze en onmiskenbaar Queneau-achtige geschiedenis.
- Geen twee varianten zijn precies gelijk, dat wil zeggen ze worden niet alleen anders verteld, maar er gebeurt ook niet helemaal hetzelfde.
- In deze vertaling is niet alleen de tekst in het Nederlands vertaald, maar ook de plaatselijke achtergrond. ... De autobus van lijn S, alias lijn 84, is veranderd in een gemeentetram van lijn 16, het Gare Saint-Lazare in het Concertgebouw en het Cour de Rome in het Jan Willem Brouwersplein. Ook de verdere parafernalia zijn Nederlands.
Er volgen nu een aantal citaten uit de 99 varianten op hetzelfde verhaal:
Flaptekst:
- In dit meeslepende verhaal, geschreven in zijn eigen onnavolgbare stijl, toont de befaamde schrijver X - een geboren verteller die al verschillende best-sellers op zijn naam heeft staan - ons weer een aantal uit het leven gegrepen karakters. De held van dit verhaal, dat toegankelijk is voor lezers van elke leeftijd, ontmoet in een tram een geheimzinnige persoon, die ruzie zoekt met een willekeurige passagier. In de slotepisode komen wij deze raadselachtige figuur weer opnieuw tegen; ditmaal staat hij uiterst aandachtig te luisteren naar de raadgevingen van een van zijn vrienden, een verfijnde meester-dandy. Het geheel blijft de lezer bij als een machtig epos, door de schrijver X met meesterhand geciseleerd.
Figuurlijk:
- Op het middelpunt van de dag, tussen de reislustige sardines samengepakt in een blauwflankige gemeentekever, voer plotseling een langhalzig kaalgeplukt kuiken uit tegen een hunner, vreedzaam van aard, en zijn woordgeluid verspreidde zich in het luchtruim, vochtig van protest. ...
Bijzonderheden:
- Om 12 u. 17, in een bijwagen van lijn 16, lang 12 meter, breed 2,20 m en hoog 3,04 m, op een afstand van 3,6 km van het eindpunt van de lijn, vervoerende 48 personen, richt een individu van het mannelijk geslacht, oud 27 jaar, 3 maanden en 8 dagen, lengte 1 m 72, gewicht 65 kg, op het hoofd een 17 cm hoge hoed, waarvan de bol is omgeven door een lint van 35 cm lengte, het woord tot een man oud 48 jaar, 4 maanden en 3 dagen, lang 1 m 68 en wegend 77 kg ....
Woordsamenstellingen:
- Ik achtertrambalkonde stampvol-medemenselijk in een amsterdams-twaalfuurlijke ruimte-tijd en nabuurschapte een langhalzige hoedomkoorde snotaap. ...
Ontkenningen:
Het was nog een boot, noch een vliegtuig, maar een aards vervoermiddel. Het was noch ochtend, noch avond, maar twaalf uur 's middags. Het was noch een zuigeling, noch een grijsaard, maar een jongeman. ...
Onderscheid:
- In 't gemeenteblik (niet te verwarren met de gemeentestoffer) ontwaarde ik een geplukte kip (en niet een geplakte kop) met een verbazend lange hals (niet een verlangende baltse haas) en op zijn hoofd een wonderlijke hoed (niet te verwarren met een woederlijke hond) omgeven door een gevlochten koord (en niet door een gevluchte Koerd). ...
Kreten:
- Hemeltjelief! Twaalf uur! tijd om de tram te pakken! wat een drukte! wat een drukte! wat staan we op elkaar gepakt! moet je zien! die vent daar! wat een postzegel! en die nek! ...
Gezwollen:
- Rond het uur dat er kloven beginnen te vallen in de rose vingers der dageraad besteeg ik gelijk een gezwinde pijl een tramwagen, rijzig van gestalte en cyclopisch van oog, snellend langs het kronkelige traject van lijn 16. ...
Telegrafisch:
- TRAM AFGELADEN STOP JONGEMAN LANGEHALS GEVLOCHTEN HOEDBAND BELAAGT ONBEKENDE MEDEPASSAGIER STOP MOTIEF ONDUIDELIJK STOP KWESTIE PER ONGELUK EXPRES GEPLETTE TENEN STOP JONGEMAN KRUIPT SCHULP STOP VEERTIEN UUR HALTE CONCERTGEBOUW STOP VRIEND GEEFT JONGEMAN KLEDINGADVIES STOP KNOOP VERZETTEN STOP ARCTURUS
Tanka:
- Als lijn 16 stopt
Een vent met een hoed stapt in
Twee zijn er nijdig
Later bij 't Concertgebouw
Is er sprake van een knoop
Germanismen:
Mensch, wat mei passiert is. Ik sta of der stratenbaan, alles voll belegt, enta staat so'n mieser kerel, grauwzaam afgemaagerd, die hals wederwaardig uitgedeend, een echter moeffiger slapswans. ...
Gastronomisch:
Na bruin te zijn gebakken onder een licht sudderend zonnetje stapte ik in een bosbeskleurige tram, waarin het krioelde van passagiers als maden in een overrijpe kaas. ...
Niet alle 99 varianten zijn even geslaagd, en iedereen zal zijn eigen voorkeuren hebben, maar "Stijloefeningen" is een zeer speels en humoristisch boekje. De inleiding, bewerking en vertaling door Rudy Kousbroek zijn voortreffelijk. Liefhebbers van "Opperlans" van Hugo Brandt Corstius zullen dit boekje waarschijnlijk ook wel weten te waarderen.
