Stephan Vanfleteren: Present

Stephan Vanfleteren: Present (België, 2019): 493 blz: Uitgeverij Hannibal

 

 

Stephan Vanfleteren is in Nederland waarschijnlijk de bekendste Belgische fotograaf. Vanfleteren is begonnen als persfotograaf bij de Belgische krant "De Morgen", heeft veel reportages gemaakt en is ook een internationaal gewaardeerd portretfotograaf. Vanfleteren werkt vrijwel altijd in zwart-wit.

 

"Present" geeft een overzicht van het oeuvre van Vanfleteren tot 2019, het jaar waarin het boek is gepubliceerd. Het is een zeer fraai vormgegeven boek en het is ook een bijzonder fotoboek omdat het foto's en teksten combineert. Met 60 grote bladzijden tekst is de tekst in dit boek voor een fotoboek zeer uitgebreid. 

 

Ik klaag vaak over de matige kwaliteit van de teksten in kunst- en fotoboeken. Vanfleteren heeft de teksten voor dit boek zelf geschreven en ik moet zeggen dat ik de tekst van het boek zeer onderhoudend vind. Eigenlijk vormt de tekst een autobiografie van het  leven van Vanfleteren als fotograaf. Het is een beetje raar om te zeggen bij een fotoboek maar het lijkt er meer op dat de foto's een illustratie van de teksten zijn dan dat de tekst een toelichting op de foto's is.

 

In "Present" zijn teksten en foto's veel meer één geheel dan gebruikelijk is bij fotoboeken. Maar een fotoboek beoordeel je natuurlijk vooral op de kwaliteit van de foto's. Vanfleteren was en is in de eerste plaats vooral een portretfotograaf. De meeste foto's in dit boek zijn portretfoto's, altijd in zwart-wit. Er staan zeker een aantal prachtige foto's (vooral portretfoto's) in "Present", maar gemiddeld genomen spreken zijn foto's mij niet zo erg aan. Hij is duidelijk niet tevreden met gewoon een goede foto (zie ook het eerste citaat) en probeert altijd om iets bijzonders te doen. Soms pakt dat geweldig uit (zijn foto's van koningin Beatrix en Eddy Merckx), maar meestal had ik liever gehad dat hij een gewone foto had genomen. Toch valt er veel te genieten in dit boek.

 

Citaten:

- Ik maakte een fout. Ik liep in de val altijd een andere foto te willen maken. Een vaak gekunstelde, geforceerde manier van fotograferen. Gedurfd in de onderhoek mijn onderwerp kadreren, de achterkant van iets fotograferen terwijl alle collega's aan de voorkant stonden. Het instant effect van een te wijde lens. Ik wilde opvallen maar verloor het essentiële uit het oog: informatie en inzicht. Wat valt er echt te zien? Welke emotie kan je vatten? Het was vaak een flauwe trukendoos van een te ijverige fotograaf op zoek naar een visuele egotrip.

 

- De kleurenfotografie deed uiteindelijk ook haar intrede bij De Morgen. Ik liet deze kelk gevuld met zachte dwang aan mij voorbijgaan en liet weten dat ik het zou aanvaarden als ze dan niet meer met me wilden werken.

 Duidelijke keuzes vergemakkelijken het leven. Nee, ik deed geen kleur als ik gebeld werd voor een opdracht. Het weerhield me van de verleiding om voor het geld te kiezen en reclameopdrachten te gaan doen. Ik deed uitsluitend zwart-wit en dat wist men ten langen laatste. Pas veel later, op eigen initiatief en met de teugels zelf in handen, kwam er langzaam kleur in mijn werk.

 

- Ik fotografeerde Briek Schotte (een Belgische wielerlegende) in zijn zwarte jas op zijn appartement. Daarna heb ik hem af en toe nog opgezocht. Ik was hem dankbaar en hing aan zijn lippen vanwege zijn straffe geheugen en heroïsche verhalen. Een simpele les van hem zal ik nooit vergeten: "Als de soep goed is, is de rest ook goed." Ik heb die zin al vele malen uitgesproken op verre reizen. Briek zit altijd in mijn wiel.

 

Een uitspraak van boer Theofiel, een van de bijzonderste mensen die Vanfleteren ooit fotografeerde:

- Je kan het meest verdienen door niets uit te geven.

 

- Hoe meer materiaal, hoe kleiner het zelfvertrouwen.

 

- Door zo gepassioneerd met het onderwerp armoede bezig te zijn, ging ik minder en minder voor de krant werken. De ironie was dat ik mezelf in tijdelijke geldzorgen werkte om mijn reeks over armoede te vervolledigen.

 

- Net door de omvang van die grote problemen te reduceren tot het kleine, vierkante kader van mijn toestel kwam ik dichter bij de essentie. Als je te veel wil vertellen zeg je uiteindelijk niks.

 

- Het fenomeen van het bijgeloof, dat omgekeerd evenredig afnam met de opkomst van de technologie in de visserij, leverde een eindeloze lijst van geboden en verboden op. Er mocht geen pastoor op de kaai en geen non op het staketsel staan tijdens het afvaren. Geen "zoetekoeke" en zeker geen vrouw aan boord. Niet fluiten bij goed weer, want dan daagde je de wind uit. Nooit uitvaren op vrijdag met een schip dat uit reparatie komt, en nooit "goeie reis" zeggen bij het vertrek, want anders was het jouw schuld als het schip op zee "bleef". En als je een "vetje" (prostituee) liet pissen op de "kule" van het visnet, was een goede vangst gegarandeerd.

 

- België is op maat gemaakt voor een persfotograaf. Zo kon ik zigzaggend door mijn bastaardrijk zonder moedertaal zwerven. Langs de rafelrand van mijn thuisland, bij versleten vissers en arme sloebers, door hardnekkige mist en verwaaide kruitdampen, langs glooiende kasseistroken en gebarsten macadam, naast wapperend ondergoed en een verwaarloosd autowrak, over een gekromde rug of ingeslikt bierglas, van straatschuimers tot nachtvlinders, boven een gegroefde handpalm en voorbij een natgeregend boerenpaard en een verwrongen duivenkot.

 

- Soms is de geportretteerde blij dat er geen vragen meer zijn van de journalist die net vertrokken is. Tijdens mijn werk voor de krant fotografeerde ik liever na het interview. Ik kon eerst discreet meeluisteren, observeren, kijken naar de lichaamstaal, de omgeving, het licht, de mogelijkheden. Na het gesprek viel er vaak een last weg bij de geïnterviewde. Soms werd ik in vertrouwen genomen en werd dan pas verteld waarom een vraag ontweken werd of waarom niet de hele waarheid gesproken werd. De fotograaf als biechtvader.

 - Een portret maken heeft een ideale tijdsboog. Het is intens maar het duurt nooit zolang tot je elkaar beu bent, tot je elkaars zweetvoeten ruikt. Als je iemand terugziet die je ooit hebt gefotografeerd, is er vaak nog altijd een band. Zelfs al ben je maar een uur samen geweest, toch lijkt het soms alsof je elkaar al jaren kent. Een portretfoto is iets wat ons voor altijd met elkaar zal verbinden. De klik is de verbintenis, de echo ervan de foto. Of zoals Irving Penn het zo mooi formuleerde: "We don't shoot people, it's a love affair." En de kijker mag kijken.

 

- Analoog is geschikt voor hobbyisten, kunstfotografen, retroridders en zwart-witfundamentalisten. Maar het is niet meer werkbaar in een professionele wereld, waar men geen productiekosten wil betalen en waar men de foto al doorgestuurd wil krijgen nog voor hij gemaakt is. 

- Een wildvreemde op straat aanspreken om een portret te maken blijft een raar gegeven. Niet zozeer vanuit de logica van de fotograaf maar vanuit het perspectief van de gefotografeerde. Beeld je even in: je bent op weg naar de bakker of op de terugweg van je werk naar huis en je wordt aangesproken door een onbekende man uit een andere cultuur. Die vraagt: "Ik vind je mooi, ik vind je interessant, mag ik je fotograferen?" En dan blijkt het niet te gaan om een snapshot met een smartphone, nee, hij haalt een groot, duur ding boven en vraagt je om in dat ronde glas te kijken. Hoe absurd is dat? Niet zelden moet een geportretteerde bij zijn thuiskomst zijn uitgelachen door vrouw en kinderen met het ongeloofwaardige verhaal dat een vreemde man hem fotografeerde omdat hij hem mooi vond. "Onze vader, mooi? Neen, hij begint gek te worden."

 

- Een extra minuut boven op de drie beschikbare minuten maakt soms het verschil tussen een matig en een zeer goed portret.

Voor een aantal foto's van Stephan Vanfleteren, kijk op zijn website: https://www.stephanvanfleteren.com/.

 

    

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom.