Carolijn Visser: Miss Concordia

Carolijn Visser: Miss Concordia: Vrouwen in den vreemde (Nederland, 2006): 222 blz: Uitgeverij Augustus

 

 

De eerste alinea van het voorwoord van "Miss Concordia" vertelt precies waar het boek over gaat:

- De vrouwen die in dit boek voorkomen, ontmoette ik gedurende de afgelopen twintig jaar tijdens mijn reizen door Europa, China, Australië en Noord-Amerika. Alle acht maakten ze, vanaf de allereerste ontmoeting, grote indruk op mij. Het waren vrouwen die door het lot in den vreemde waren beland en daar op bewonderenswaardige wijze wisten stand te houden. Met elk van hen probeerde ik contact te houden omdat ze zo vaak in mijn gedachten waren. Hun verhalen zijn voor mij bakens geworden waarmee ik me in de wereld en in de geschiedenis oriënteer. Als ik me een beeld probeer te vormen van de vooroorlogse Baltische staten, zie ik Edith von zur Mühlen voor me. Bij het woord Siberië denk ik aan Aime en Mai uit het Estse dorp waar ik ooit woonde. Ik kan geen woord over een gebeurtenis in de Chinese Culturele Revolutie lezen zonder me af te vragen wat Esther Jian op dat moment meemaakte. Het is alsof deze vrouwen mij altijd en overal vergezellen.

 

Citaten:

Over de restauratie van Rägavere:

- "Dit wordt een van de gastenbadkamers." Hammerbeck opende een deur naar een ruim vertrek dat geheel belegd was met wit marmer, afgebiesd met zwart-wit mozaïek. De jacuzzi, de douche en verschillende wasbakken moesten nog worden geïnstalleerd. "Ik heb gekozen voor een historisch verantwoorde restauratie, mét comfort," benadrukte Hammerbeck. Daarom was hij ook niet van plan antiekwinkels af te stropen naar meubels. "Die zijn allemaal oud en versleten. Ik koop alles nieuw." Hij was niet van plan het verleden te herscheppen. Elke kamer zou beschikken over een internetaansluiting en satelliet-tv.

- De volgende dag zou Bettine naar Melbourne vliegen om daar een vergadering bij te wonen van de kankerbestrijding waarin ze actief was. De tachtig gepasseerd, met een zeer been, moest ze zichzelf niet wat meer rust gunnen? Bettine wierp me een verwijtende blik toe. "Een mens moet zich nuttig maken," sprak ze me op besliste toon tegen. "Anders heeft het leven geen zin."

- Bijna vijftig jaar later, in 1986, schreef Esther op verzoek van de Chinese autoriteiten haar autobiografie. Die werd in Peking in het Engels uitgegeven onder de titel British Girl, Chinese Wife. Ik vond een exemplaar bij de Chinese boekhandel Ming Ya in Amsterdam.

- ... De wereld brandde, maar Esther probeerde zich aan andere zaken te wijden. Het was haar taak in het leven, schrijft ze in haar boek, haar man te steunen in zijn carrière. Zij deed het huishouden, raakte zwanger, breidde kleertjes en las Woman's Magazine.

- Aanvankelijk vond ik dat Esther er echt Brits uitzag, maar ze was in mijn ogen steeds meer Chinees gaan lijken. Haar gebaren, haar mimiek, de beleefde woorden waren Chinees, niet Europees. Alsof ze mijn gedachten kon raden, zei ze: "De mensen zeggen vaak: als je geen krullen had, was je net een Chinees." Chris vroeg wat ik vond van het boek van zijn moeder. Voordat ik antwoord kon geven zei Esther: "It is just a love story, a true love story."

- Oscar zette een tas vol studieboeken op de grond. Hij droeg een bril met een dik zwart montuur en schudde me vriendelijk lachend de hand. "Mijn grootmoeder liet mij vaak spelen met de porseleinen klompjes die ze van u had gekregen," begon hij beleefd.

- Daina en ik waren met elkaar bevriend sinds we elkaar dertien jaar geleden in de Transsiberië Expres ontmoetten. Onze haren dansten om ons heen, ik moest de tas waarin ik een slagroomtaart meedroeg, beschermen tegen de wind.

 In de verte doemde het houten huis op dat we samen hadden gekocht en waarin ik twee zomers en een winter had gewoond en dat me dierbaar was geworden. Aan het eind van mijn verblijf, vier jaar geleden al weer, was het pand en de bijbehorende appelboomgaard verkocht aan twee zusters uit Tallinn, die er met hun mannen en hun kinderen waren ingetrokken. Van een afstand leek het huis op een enorme roestbruine muts, omringd door zwarte akkers.

- De kolchoz hield de lammeren en de kalveren voor hun huiden. De sovjetstaat had een quotum opgelegd waaraan moest worden voldaan. "De lammeren die stierven, moest ik villen," zei Aime, huiverend bij de herinnering. "Soms leefden ze nog een beetje, maar we konden niet lang stilstaan in  de kou. Ik ging dan op het  dier zitten, sneed zijn huid open, klemde mijn mes tussen mijn tanden en stroopte de huid er met twee handen af. Al mijn kracht had ik daarvoor nodig." Ik zag haar voor me, haar handen en haar kleren onder het bloed. "Een kip slachten gaat nog wel, zo'n dun halsje doorsnijden stelt niet veel voor," vervolgde Aime, alsof ze bang was dat we haar te weekhartig zouden vinden. "Maar hoe groter het dier, hoe erger het is voor een kind. En een lam is een flink beest in de ogen van een negenjarige. Het akeligst was: ik móést die dieren villen. Als we een huid te kort kwamen, konden we naar een kamp gestuurd worden wegens het stelen van staatseigendom."

 

- Aimes broers leerden vallen maken waarmee ze marmotten en muizen vingen, die smaakten best.

 

- "Toen ik hier woonde hadden we het altijd over de toekomst," zei ik, "nu verdiepen we ons alleen nog maar in het verleden." "We worden ouder, dan krijg je dat," stelde Daina droog vast.

 

- "Het is net zoals toen je nog in de Heilige Geeststraat woonde," zei ik. In Tallinn zaten we ook altijd aan een ronde tafel in Larissa's keuken. Eerst nam ik Russische les bij haar, in de tijd dat ik in een huis op het Estse platteland woonde.  Later - ik was alweer teruggekeerd naar Nederland - kwam het appartement onder Larissa vrij. IK zocht een rustige ruimte waar ik aan een boek kon werken, dus ik greep mijn kans. Bijna een jaar lang waren Larissa en ik buren geweest. Totdat zij haar flat moest verkopen omdat ze ging scheiden.

 

- Sigrid nam iets van de boekenplank. "Mijn eerste jaren in Estland was dit mijn bijbel," zei ze en ze bladerde door een plakboek met Chinese knipsels. "Gisteren is voorbij, morgen is onzeker, daarom moet er vandaag hard gewerkt worden," vertaalde ze de karakters. "Zonnepitwijsheden noemen wij dat," verduidelijkte ze. Als je een zakje zonnebloempitten koopt, zit er vaak zo'n uitspraak bij.

 

- Sigrid was er niet van overtuigd dat de slechtheid van de mens zich zo makkelijk liet beteugelen, maar dat haar Michel onkreukbaar was, betwijfelde ze niet. "Hij is eerlijker dan de eerlijkste communistische partijleider in China," had ze het onderwerp droog besloten.

 

- "Dat hoeft niet uit te maken," zei ik. "Dingen waar niet over gesproken wordt, spelen ook een rol. Mijn grootmoeder had het idee dat ze beneden haar stand getrouwd was, dat heeft bepaald hoe ze mijn moeder opvoedde en dat had weer invloed op hoe die met mij omging." Sigrid keek afwijzend, ze was niet gewend om haar leven psychologisch te verklaren. De dingen waren zoals ze waren.

 

   

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom.

 

Ryszard Kapuściński: Imperium

Ryszard Kapuściński: Imperium: Ondergang van een wereldrijk (Polen, 1993): 309 blz: Vertaald door Gerard Rasch (1993): Uitgeverij de Arbeiderspers

 

 

Ryszard Kapuściński beschrijft in "Imperium" zijn reizen door de Sovjet-Unie. In 1958 een reis met de Transsiberië-expres, in 1967 een reis door de zuidelijke gebieden van de Sovjet-Unie en vooral meerdere langere reizen in 1989-1991 door de gehele Sovjet-Unie. Het is het verslag van zijn ontmoetingen met vele gewone mensen die veelal onder zeer moeilijke omstandigheden leven.

 

Na "De keizer" en "De Sjah aller Sjahs" opnieuw een zeer onderhoudend en inzichtgevend boek.

 

Citaten:

- Kijkend door het raam van de voortjagende trein denk ik: Siberië, dus zo ziet het eruit! De naam hoorde ik voor het eerst toen ik zeven was. De strenge moeders in onze straat waarschuwden: "Kinderen, zoet zijn, anders nemen ze jullie mee naar Sibír!" Ze zeiden het op zijn Russisch, Sibír, want dat klonk dreigend, maar apocalyptisch. De aardige moeders zeiden verontwaardigd: "Hoe durft u, de kinderen zo bang te maken!"

 

- Vele staten hebben koude gebieden, streken die het grootste deel van het jaar steenhard bevroren zijn, doods. Denk maar aan grote stukken van Canada. Of aan het Deense Groenland, het Amerikaanse Alaska. Toch komt niemand op het idee de kinderen zo bang te maken: "Was je handjes, anders ga je naar Canada!" Of: "Als je niet braaf met dat meisje speelt, word je naar Noord-Amerika gedeporteerd!" In die landen bestaat geen dictatuur, niemand slaat daar mensen in de boeien, houdt ze in kampen gevangen en zet ze aan het werk in een helse kou waar de dood hem wacht. Daar heeft de mens maar één tegenstander: de kou. Hier, in Siberië, heeft hij er drie: de kou, de honger en het geweld van de onderdrukkers.

 

- Ik weet niet eens hoe de Azerbeidzjaanse heet. Alle meisjesnamen beteken hier iets, de ouders hechten waarde aan de keuze van de naam. Goelnara betekent bloem, Nargis narcis, Babar lente, Ajdyn helder. Een meisje op wie iemand verliefd is krijgt de naam Sevil. Na de revolutie, vertelde Valeri me, kregen pasgeboren meisjes namen van de dingen van de nieuwe tijd die tot het platteland doordrongen. Er zijn dus meisjes die Tractor, Limonade of Chauffeur heten. Een vader, die blijkbaar op belastingvermindering rekende, gaf zijn dochter de naam Finotdel, wat de afkorting is van Finansovy Ordel (departement van financiën).

- Zo'n Toerkmeen, die zijn baard grijs heeft zien worden, weet alles. Zijn hoofd is vol wijsheid, zijn ogen hebben het levensboek gelezen. Toen hij zijn eerste kameel kreeg, leerde hij de smaak van de rijkdom kennen. Toen zijn kudde schapen doodging, leerde hij de ontberingen van de armoede kennen. Hij heeft opgedroogde bronnen gezien en weet dus wat wanhoop is, hij heeft bronnen met water gezien en weet dus wat vreugde is. Hij weet dat de zon leven brengt, maar weet eveneens dat de zon de dood brengt, wat geen enkele Europeaan zich realiseert.

- Alle dictatoren, ongeacht tijd en land, hebben één trek gemeen: ze weten alles, hebben overal verstand van. De gedachten van Juan Peron, Het denken van voorzitter Mao, de ideeën van Kaddafi en Ceaușescu, Idi Amin en Alfredo Stroessner, er komt geen einde aan al hun diepzinnigheden en wijze woorden. Stalin was deskundig op het gebied van de geschiedenis, economie, poëzie en taalwetenschap. Hij bleek ook verstand van architectuur te hebben. In 1934, dus tussen de ene monsterlijke zuivering en de andere, die nog erger was, beval hij een plan tot herschepping van Moskou te maken. Men schrijft eerbiedig dat hij er veel tijd en aandacht aan besteedde. Het nieuwe Moskou moest met zijn aanzien de kenmerken van de epoche demonstreren: triomf, macht, monumentaliteit, fysieke kracht, autoriteit, massiefheid, onoverwinnelijkheid.

- Stalin geeft het bevel het grootste sacrale bouwwerk in Moskou af te breken. Laten we onze verbeelding even de vrije teugel geven. Het is 1931. Laten we ons voorstellen dat Mussolini, die op dat ogenblik in Italië regeert, besluit om de Sint-Pieterskerk in Rome te slopen. Laten we ons voorstellen dat Paul Doumer, die op dat ogenblik president van Frankrijk is, het bevel geeft om de Notre Dame af te breken. Laten we ons voorstellen dat maarschalk Pilsudski het bevel geeft het klooster Jasna Góra in Częstochowa af te breken.

 Is zoiets voorstelbaar?

 Nee.

- De westerse en de Moskouse democraat vertegenwoordigen twee verschillende mentale systemen. De geest van de westerse democraat beweegt zich vrijelijk te midden van de problemen van de huidige wereld, hij vraagt zich af hoe hij goed en gelukkig kan leven, hoe hij ervoor kan zorgen dat de moderne techniek de mens steeds beter dient en hoe ieder van ons steeds meer materiële goederen en immateriële waarden kan voortbrengen. Dat zijn allemaal kwesties die zich buiten het gezichtsveld van de Moskouse democraat bevinden. Hem interesseert maar één ding: hoe bestrijd ik het communisme.

- Garni is een tempel die meer dan tweeduizend jaar geleden ter ere van de zonnegod Helios werd gebouwd. ... Ziehier wat de kolonisatie in de tijd van Garni betekende: er werden wegen aangelegd die nog altijd worden gebruikt, handelsposten opgericht, prachtige Ionische tempels gebouwd. En wat betekent het vandaag? Vandaag betekent het dat aan hongerige mensen die niets hebben en gek zijn van haat, kalasjnikovs worden uitgereikt!

- Niet iedereen weet dat het Turks (of de Turkse talen) de tweede taal van het Imperium is, na het Russisch. Ongeveer zestig miljoen mensen spreken hier Turks. Een Azeri kan zich niet alleen in Ankara verstaanbaar maken, maar ook in Tasjkent en in Jakoetsk. Overal wonen zijn Turkstalige broeders. In zekere zin was de Sovjetunie een  Slavisch-Turkse wereldmacht.

- De wijze zin uit Prediker: "als iemand kennis vermeerdert, vermeerdert hij smart."

 Die bittere gedachte verder ontwikkelend schreef Karl Popper ooit (ik citeer uit mijn hoofd) dat onwetendheid niet gewoon passief gebrek aan kennis, maar een actieve houding, men weigert kennis te ontvangen, wil haar niet bezitten, wijst haar af. Onwetendheid is kortom eerder anti-kennis. 

- Geen Louvre, geen slot aan de Loire kan zoveel aangename en onvergetelijke sensaties opwekken als het trieste en armoedige hotel Vorkoeta. Hier regeert de eeuwige wet van de betrekkelijkheid. In Parijs het Louvre binnengaan is niet het betreden van de hemel na de hel, maar in Vorkoeta van de straat in de hal van hotel Vorkoeta komen is dat wel. De hal redt ons het leven, want het is er warm, en in deze stad is warmte het kostbaarste goed.

- Op de wereld worden twee soorten kaarten van de aardbol gedrukt.

 De ene wordt verspreid door de National Geographic Society in Amerika. Op die kaart staat in het midden, op de centrale plaats, het Amerikaanse continent, omgeven door twee oceanen, de Atlantische en de Stille. De vroegere Sovjetunie is in tweeën geknipt en discreet aan beide randen van de kaart geplaatst, zodat ze de Amerikaanse kinderen niet bang kan maken met haar enorme omvang. Het Geografisch Instituut in Moskou maakt een heel andere kaart. Op deze kaart ligt in het midden, op de centrale plaats, de oude Sovjetunie, die zo groot is dat haar omvang ons verplettert, terwijl Amerika in tweeën is geknipt en discreet aan de beide randen van de kaart is geplaatst, zodat een Russisch kind niet bij zichzelf gaat denken: God, wat is dat Amerika toch groot!

In de Armeense enclave Nagorny Karabach:

- Daarna liet hij mij in een Moskvitsj stappen waaraan alles loszat en waarvan alleen de motor en, hoopte ik, de remmen het nog deden, en gingen we op weg door de stad. Meteen waande ik me in mijn derde wereld, alsof ik op straat was in Teheran, Calcutta of Lagos, waar niemand zich iets van de verkeersregels, stoplichten en borden aantrekt, terwijl heel dat krankzinnige, chaotische en losgebroken verkeer toch een of andere inwendige logica en zin bezit die voor het oog van de Europeaan verborgen blijven en waardoor de mensen weliswaar rijden zoals het hun belieft, op een willekeurig gekozen manier, overdwars, achteruit, zigzaggend of in het rond, maar toch, in elk geval de meesten, vraag me alleen niet hoe, hun doel bereiken.

- Ik noem deze ergernissen en nachtmerries van het dagelijks bestaan, omdat het in de stroom van informatie over de gebeurtenissen in de vroegere Sovjetunie die de wereld binnenstromen, volledig ontbreekt aan beelden uit het leven van gewone mensen, die miljoenen en miljoenen rondgesolde, kapotgemaakte en arme bewoners die op zoek zijn naar eten, kleren en vaak gewoon naar een dak boven hun hoofd. Er zijn nog maar weinig dingen waaraan ze plezier beleven, waarvoor ze warm kunnen lopen.

- Maar er zijn duizenden, misschien wel miljoenen die geen illusies hebben. Zij belegeren dag en nacht massaal de consulaten van andere staten (in Moskou zag ik zelfs een groep mensen voor de ambassade van de republiek Kongo. Naar Kongo? Voor mijn part ... Als het maar zo ver mogelijk is van dit ... en dan volgt er een zeer onnet, onpatriottisch woord.) Sovjetburgers herinneren zich nu dat ze helemaal geen burgers van de Sovjetunie zijn, maar gewoon Grieken, Duitsers, joden, Hindoes, Spanjaarden, Engelsen, Fransen enzovoort en dat ze, de gewoonste zaak van de wereld, terug willen naar hun land, naar hun symbolische huis, naar de geboortegrond van hun voorvaderen. Willen ze vertrekken en alles wat ze bereikt hebben opgeven? Wat we bereikt hebben? antwoorden ze verbluft. In dit land heeft niemand ooit iets bereikt! Nou ja, misschien een paar jaar verbanning, misschien een donker hoekje in een communale woning, misschien een pensioentje van drie dollar per maand.

 

- Het derde proces zal de ontwikkeling zelf zijn. Deze ontwikkeling wil ik omschrijven met de plompe term "enclave-ontwikkeling". Wanneer we in een hoogontwikkeld land als Nederland of Zwitserland zijn, dan valt het op dat de gehele materiële werkelijkheid om ons heen hoog ontwikkeld is: de huizen zijn keurig geschilderd, de ramen zijn overal heel, het asfalt op de wegen is gelijk, de rijstroken staan aangegeven, de winkels zijn overal goed voorzien, in de restaurants is het warm en proper, de lantaarns op straat schijnen, het gras op de gazons is netjes gemaaid. In een land met een enclave-ontwikkeling ziet het landschap er anders uit. Daar staat een luxueus bankgebouw tussen verveloze huizen, een deftig hotel wordt omringd door vuile straten met krotten, van het helder verlichte vliegveld rijd je het donker in van een sombere, ongezellige stad, naast een fonkelende etalage van een winkel van Dior staan de vuile, lege en uitgedoofde etalages van inheemse winkels, naast grote sleeën rijden oude, stinkende, overvolle stadsbussen. Het grotendeels buitenlandse kapitaal heeft zijn geurende en  schitterende vluchthavens gebouwd, die volmaakte enclaves, maar de rest van het land kan noch denkt het te ontwikkelen.

   

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom.

Joris Ivens: Wereldcineast

5 Dvd-box: Joris Ivens: Wereldcineast: totale speelduur ongeveer 15 uur

Ik had vaag wel eens van Joris Ivens gehoord, maar nog nooit een film van hem gezien.

Ik wist dat hij belangrijk moest zijn en toen een paar maanden geleden een dvd-box met een deel van zijn werk op marktplaats te koop was, besloot ik die te kopen. Dat viel goed uit, de films van Joris Ivens zijn zonder meer mooi om naar te kijken en bevatten prachtige observaties.







Hier in het kort wat over zijn films:

- "De wigwam" die hij in 1912 op 14-jarige leeftijd heeft gefilmd is zijn oudste film. Een slechte indiaan (gespeeld door zijn oudere broer) steelt een kind van een boerengezin. De goede indiaan (gespeeld door Joris zelf) spoort het kind op en brengt het kind weer terug. Een stukje film curiosum, meer niet.

- "De brug" uit 1928 is zijn eerste serieuze film. Het is een documentaire over de Hefbrug in Rotterdam. Mooi om naar te kijken.

- "Regen" uit 1929, een impressionistische film over hoe het stadsbeeld van Amsterdam verandert door een regenbui.

- "Philips radio" uit 1931, een prachtig gefilmde documentaire over de fabrieken van Philips. Vooral de glasblazers zijn een genot om naar te kijken.

- "Komsomol" uit 1933, een communistische propaganda film over een staalfabriek in de Oeral.

- "Nieuwe gronden" uit 1933 over de aanleg van de Afsluitdijk.

- "Borinage" uit 1934 over de mijnwerkers in België en de armoede die onder hen heerst. Een aanklacht tegen het kapitalistische systeem.

- "The Spanish earth" uit 1937. Een propaganda film over de Spaanse burgeroorlog, ingesproken door Ernest Hemingway waarin hij een beeld geeft van de Republiekeinse zaak.

- "The 400 million" uit 1939, de eerste van vele films over China, waarin hij verslag doet van de Japanse oorlogsmisdaden.

- "... à Valparaiso" uit 1963, een prachtige film over deze Chileense stad.

- "Le 17ème parallèle" uit 1968, een film over de Vietnam-oorlog gefilmd vanuit het standpunt van de Vietcong. Ik vermoed dat dit samen met "The Spanish earth" zijn bekendste film is. Gefilmd tijdens de oorlog waarbij echte bom- en granaat inslagen zijn te horen. Ivens schetst een beeld van een idyllische samenleving waarin iedereen van harte met elkaar samenwerkt om de oorlog te overleven. Ik vraag me af in hoeverre de Vietnamezen zelf hierin geloofden.

Op de laatste dvd staat nog een groot interview met Joris Ivens waarin zijn werk chronologisch wordt besproken. De genoemde films zijn mijn favorieten onder de films die op de box staan.

Wat vind ik nu van Joris Ivens? Hij was ongetwijfeld een groot regisseur, die een verzamelaar van mooie beelden was. Met de historische werkelijkheid nam hij het niet zo nauw, zijn films waren propagandafilms, of het nu voor de communistische zaak, voor Philips of voor de mijnwerkers was. Ik vind hem op zijn best als hij zo maar filmt wat hij ziet, zonder duidelijk doel zoals in Valparaiso, en de stukken over het dorpsleven in de 17e breedtegraad. Ik ben blij dat ik zijn films gezien heb, maar vermoed dat ik er niet veel meer naar zal kijken. In ieder geval beschouw ik hem op grond van wat ik gezien heb als een van de grootste Nederlandse filmers (samen met Paul Verhoeven en Alex van Warmerdam).