Onno Blom: Zo is het genoeg

Onno Blom: Zo is het genoeg: Het laatste jaar van Jan Wolkers (Nederland, 2008): 110 blz: Uitgeverij de Bezige Bij

 

 

Nadat Onno Blom door Jan Wolkers als zijn biograaf was benoemd, sloten Onno Blom en Jan Wolkers en Karina vriendschap en zocht hij hen een aantal keer op in Texel. Jan en Karina waren zeer gastvrij en zetten Onno uitgebreide maaltijden voor. Onno had altijd zijn aantekenboekje bij de hand.

"Zo is het genoeg" is het innemende en liefdevolle verslag van het laatste jaar van het leven van Jan Wolkers. Het is maar een dun boekje, maar het leest erg prettig en is verplichte kost voor de fans van Jan Wolkers. Ik ben intussen wel benieuwd geworden naar de biografie over Jan Wolkers, maar ik denk nog steeds dat ik die niet ga lezen.

 

Citaten:

- Zijn calvinistische jeugd had hem, naar eigen zeggen, "linea recta klaargestoomd om cum laude te slagen voor het examen Eeuwig Leven aan gene zijde van het graf".

- Elke ochtend werd Wolkers om halftien wakker gemaakt door Karina. "Ik bracht hem naar bed en wekte hem ' s ochtends," zegt zij. "Vroeger was dat wel anders. Dan was Jan om zes uur op, had zijn eerste romanpagina al uitgetikt, de aardappels geschild en gewassen en zijn ochtendgymnastiek gedaan. Ik moest dan nog als een mol uit mijn bed worden gepeuterd."

- Karina: "Adriaan Morriën heeft mij wel eens gezegd: "Vrouwen die van oudere mannen houden zijn veel intelligenter dan andere vrouwen." Daar ben ik het mee eens."

- Zijn goede vriend, de componist Willem Breuker, belde hij heel vaak. "Elke keer dat Jan belde," vertelt Breuker, "vroeg hij: "Ben je lekker aan het werk?" Vaste prik. Dat werk, dat betekende veel. Alles. Dat je iets doet."

- "Ik vind altijd alles. Ik heb zelfs de trouwring van mijn zwager teruggevonden, van, van ..." Wolkers kwam met geen mogelijkheid op de naam - en groef zijn geheugen af. "Hij was professor en zijn broer was architect en heeft zijn naam veranderd, zodat die geheel van karakter veranderde ... Kariiiiina! Hoe heet de broer van de professor met de veranderlijke naam?"

 "Rothuizen," zei Karina.

 "Ja," zei hij opgelucht, "dat is hem." Hij grinnikte, "De architect, die het VU-ziekenhuis heeft gebouwd, heeft zijn naam destijds veranderd in "Rotshuizen". En keerde zo alles om met één letter. Een minimale verandering met een maximaal effect."

- Aan Jan kan je zien dat je je ook uitstekend kan ontwikkelen met nog niet één jaar MULO op zak. Zijn kennis had hij zelf opgedaan, en was dieper dan die van menig professor. Jezus, wat leefde hij! Zo zie je maar weer dat je je nooit hoeft te vervelen, ook niet als je heel oud wordt. Dat vond Jan ook. Niet van dat gelul op je vijfenzestigste stoppen, nee, je gaat gewoon door met werken totdat je erbij neervalt. En dat heeft hij gedaan.

- Toen zij Wolkers had verlaten, in 1960, nadat zij drie jaar getrouwd waren geweest, probeerde hij zijn verdriet te vergeten door met talloze vrouwen naar bed te gaan. "Ik naaide de ene meid na de andere," staat in Turks fruit. "Ik sleepte ze naar mijn hol en rukte ze de kleren van het lijf en ramde me een ongeluk. Dan werkte ik ze de deur uit na een haastig glas drank." Twee jaar later was de ergste drift wel gezakt, al werd Wolkers door vele dames begeerd en nagezeten.

- Ook zoiets vreemds: zijn haar was gekamd. Karina liep op het bed af, zoende hem en haalde haar hand door zijn haar. Net zo lang tot het weer gewoontegetrouw woest alle kanten op stond. "De zusters hier weten natuurlijk niet dat je coupe á la Beethoven moet."

- Dieren geen ziel! Als je het trage temende gebalk dat het uitverkoren volk zondags tijdens de kerkdienst in psalm na psalm uitstootte, vergeleek met de zuivere zang van de eerste de beste merel, zou ik wel eens willen weten wie er bezield was en voor wie de hemelpoort potdicht moest blijven.

- Karina was aan het ziekenhuisbed intussen onvermoeibaar doorgegaan met het uitdelen van lekkernijen. Na de taartjes waren er stapels heerlijke zalmsandwiches met zelfgemaakte mayonaise uit de tassen gekomen. Wolkers had er venijnig bij geglimlacht. "Schrijver brengt biograaf om, staat er over een paar dagen in de krant. Na het eten van een broodje vis legde hij het loodje. De mosselen smaakten al niet zo lekker, maar dit was de genadeslag."

 

- Bij Dick Hillenius zeiden Renate Rubinstein en Aad Nuis vals: "Jan Wolkers is een domme beeldhouwer met een iets te mooie vrouw." Dat ging overigens over Annemarie.

 

- Er waren drie meisjes van vijftien aan de deur geweest voor "Meneer Jan". De Drie Gratiën in naveltruitjes. Karina had ze niet binnen durven laten, maar bij het weggaan hadden ze gezegd: "Wilt u Meneer Jan de groeten doen? Hij schrijft supermooi!"

 

   

 

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom. 

 

Erwin Mortier: Gestameld liedboek

Erwin Mortier: Gestameld liedboek: Moedergetijden (België, 2011): 191 blz: Uitgeverij de Bezige Bij

"Gestameld liedboek" is het aangrijpende verslag van de steeds voortgaande dementie als gevolg van Alzheimer van de moeder van Erwin Mortier zoals gezien door haar zoon. Zij is 64, zoon Erwin is 42 jaar oud. Het boek is opgeschreven in tal van korte stukjes tekst, steeds van elkaar gescheiden door een witregel. Een aantal fragmenten:

- Het begint - maar wanneer begint zoiets, welke tekenen zijn de eerste? Het begint met het woord "boek", het woord dat haar maar niet te binnen wil schieten wanneer ze op een middag voor mijn bibliotheek staat en vraagt wanneer ik nog 's, je weet wel, zo'n ding, of ik binnenkort weer's - en ze brengt haar handen met de vingers gestrekt naast elkaar en klapt ze open en dicht. Of ik dat nog's ging doen, dat schrijven, hoe heet dat, zo'n ding. Ze geeft mijn vader een por met de elleboog: Zeg jij het, jij weet het.

- Hij bakt roerei voor haar, met een groot hart zet hij de pan op tafel. Misnoegd blikt ze hem aan en schudt sakkerend het hoofd.

Je weet toch dat ik geen roerei blief, zegt ze. Ik eet alleen spiegelei.

Spiegeleieren deden haar kokhalzen vroeger. Ze lustte alleen omelet.

Hij zet de pan opzij, bakt twee spiegeleieren en eet zelf de omelet op.

Ze verandert, zegt hij.

- Is die verstrooidheid van haar altijd een voorteken geweest? Hoeveel keren heeft ze niet suiker op de biefstuk gestrooid in plaats van zout en begreep ze niet waarom de jus karamel werd? Middagen dat de geur van aangebrande aardappelen ons al bij het tuinhek tegemoet woei: niet te tellen. Voor kamerplanten was het huis een beproeving: zieltogend gebladerte boven uitgedroogde klompen potgrond - terwijl de cactus verzoop. In haar handen werd de was een bureaucratie. Hemden, wekenlang vermist, doken ineens weer op - of verdwenen spoorloos.

- Weer samen voor het raam, wij beiden. Hij is even naar de bakker, de post, de apotheek.

Waar is hij, waar is hij nu, je weet wel, hij, die, die...

Pa.

Ja, pa.

Waar is hij, is hij weg, waar blijft hij?

Ze huilt.

- Ze zouden op visite gaan. Verbouwereerd staat ze in de badkamer voor de spiegel: een wit masker staart haar met haar eigen verschrikte ogen aan. Ze wil het van zich afwrijven maar wrijft het wit alleen maar verder open, op haar wangen, haar voorhoofd, haar neus. Ze kijkt naar haar vingers, naar de tube, weer naar haar vingers. Zo komt ze de keuken in.

Dat is rare gezichtscrème, zegt ze, die ik gekocht heb.

Ma, zegt een van mijn zussen, dat is tandpasta.

Het boek is in een mooie taal geschreven en geeft een onthutsend verslag van hoe het is om met een dementerende moeder te maken te hebben. Warm aanbevolen voor iedereen die enig inzicht wil in het proces van voortschrijdende dementie! 

 

Pieter Steinz: Lezen met ALS

Pieter Steinz: Lezen met ALS: literatuur als levensbehoefte (Nederland, 2015): 217 blz: Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Pieter Steinz is bekend als oud chefredacteur van de boekenbijlage van het NRC-Handelsblad. Hij heeft de ziekte ALS. ALS is een steeds erger wordende spierziekte waarbij langzaam aan de spieren steeds verder aangetast worden totdat je sterft doordat de hartspier het begeeft.

Voor "Lezen met ALS" bundelde Steinz 52 colums die hij eerst wekelijks en later tweewekelijks schreef voor de NRC. In "Lezen met ALS" verbindt Pieter Steinz het herlezen van schrijvers die tot zijn favorieten behoren met stukken over zijn steeds voortgaande ziekte. In de stukken komt erg goed naar voren hoe het is om met ALS te leven en het voortgaande ziekteproces wordt zeer indringend beschreven.

Warm aanbevolen voor wie iets wil weten over ALS of over ziek zijn in het algemeen!  

 

Ed van der Elsken: Bye

Ed van der Elsken: Bye (Nederland, 1990): 108 minuten

Ed van der Elsken is bij het grote publiek vooral bekend als straatfotograaf. Hij heeft prachtige boeken over oa Japan, Hong Kong, Parijs en Amsterdam gemaakt. 

Minder bekend is dat van der Elsken ook een enthousiast filmer was. "Bye" is een film over de laatste twee jaren van het leven van van der Elsken. In oktober 1988 krijgt hij te horen dat hij een ongeneeslijke vorm van kanker heeft. Van der Elsken is er niet de man naar om bij de pakken neer te gaan zitten. Behalve deze film zorgt hij er in deze periode voor dat zijn boek over Japan naar de drukker kan en staat hij nog 5 weken in de donkere kamer om afdrukken te maken van zijn foto's uit Hong Kong van 1960 en 1961. In "Bye" vertelt van der Elsken zonder schroom over zijn ziekte en wat die ziekte met hem doet. Al met al een zeer aangrijpende en bij tijden ook ontroerende film. Zonder enige twijfel zijn laatste meesterwerk!  

 

Hans Warren: Geheim dagboek: 2001

Hans Warren: Geheim dagboek: 2001 (Nederland, 2002): 352 blz: Uitgeverij Bakker

In dit laatste jaar van het leven van Hans Warren staat het verval op alle fronten centraal.

Eigenlijk is het niet meer verantwoord om in zijn eigen huis te blijven met zijn partner Mario. Er zijn dan ook tal van ruzies. Hans kan bijna niet meer lopen, poept regelmatig in zijn broek, en als hij aantekeningen maakt in zijn dagboek valt hij regelmatig in slaap of kwijlt hij op zijn dagboek.

Hans Warren wilde heel zijn leven op papier zetten, ook zijn aftakeling. Waarschijnlijk is het proces van aftakeling weinig zo precies op papier gezet.