Dvd: Ida

Ida (Polen, 2013): 80 min: Zwart-wit: Regisseur Pawel Pawlikowski

 

 

 

In 1962 staat de 18-jarige Anna op het punt in het nonnenklooster in te treden waar ze is opgegroeid. De moeder-overste heeft besloten dat ze haar tante moet bezoeken om achter de waarheid van haar verleden te komen. Wanda, haar tante, is drankzuchtig en ontvangt haar. Het blijkt dat Anna's echte naam Ida is, en dat ze van joodse komaf is en dat haar ouders zijn vermoord tijdens de Tweede Wereldoorlog. 

 

"Ida" is een zeer sobere film, met een beperkte muzikale achtergrond en geschoten in prachtig zwart-wit. Wat mij betreft een zeer indrukwekkende film met precies de juiste lengte.

 

Op IMDB krijgt "Ida" van 63.000 mensen een waardering van 7,4, met een metascore van 9,1.

 

      

 

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom.

 

Leonard Freed: Worldview

Leonard Freed: Worldview (Verenigde Staten, 2007): 312 blz: Uitgeverij Steidl

 

 

 

Leonard Freed (1929-2006) was een Amerikaanse fotograaf die vooral bekend is geworden met zijn vrije werk in lange termijn projecten over de joden in Amsterdam en in Duitsland, zwarte mensen in wit Amerika en over het werk van de politie in de Verenigde Staten. Hij fotografeerde voornamelijk in zwart-wit (bij opdrachten voor sommige tijdschriften had hij een tweede camera bij zich voor kleurenfoto's) en hij was bij uitstek een mensenfotograaf.

 

"Worldview" is een prachtig uitgegeven boek door de Duitse uitgever Steidl, met daarin een ruime keuze uit de foto's die Freed gedurende zijn carrière heeft gemaakt. Alle foto's zijn in zwart-wit, ze zijn prachtig afgedrukt en allen bevatten de karakteristieke zwarte rand om aan te geven dat altijd het hele negatief is gebruikt. 

 

In "Worldview" staan 3 uitgebreide teksten, waarvan ik het interview met Leonard Freed veruit de interessantste vind. Freed legt hierin uit dat hij niet een perfecte foto wil maken, omdat juist het imperfecte detail leven geeft aan een foto. Dat is ook wel te zien aan zijn foto's. Er staan maar weinig foto's in het boek die ik echt helemaal geslaagd vind, maar alle foto's zijn interessant om naar te kijken.

 

Ik vind een eerder boek met foto's van Leonard Freed "Another Life" duidelijk mooiere foto's bevatten. 

Voor een aantal foto's uit "Worldview", klik hier.

 

   

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom.

Dvd: The Story of the Jews

The Story of the Jews (Groot-Brittannië, 2013): 300 min: Geschreven en gepresenteerd door Simon Schama

 

 

"The Story of the Jews" is een 5-delige documentaireserie over de joden, hun levens en hun geloof, geschreven en gepresenteerd door de Britse historicus en televisiepresentator Simon Schama in opdracht van de BBC. Simon Schama is zelf joods, zijn grootouders leefden in een klein dorpje in Litouwen, en omdat hij historicus is, kan hij als geen ander de persoonlijke belevenissen van hemzelf en andere joden in een historische context plaatsen. Daarbij komt dat Simon Schama een zeer onderhoudend verteller is.

 

Schama weet in de 5 uur van de serie zeer veel te vertellen. Hij begint bij Mozes, gaat vervolgens verder met de joden tijdens de Romeinse tijd, kijkt naar de positie van de joden tijdens de middeleeuwen en de Renaissance, heeft het over de positie van de joden in Duitsland en Frankrijk in de 19e eeuw, over de pogroms in Oost-Europa en met name Rusland, over de opkomst van het zionisme, de Balfour-verklaring, de stichting van Israël en eindigt met de bouw van de muur die Israël scheidt van de Palestijnse gebieden.

 

De joden zijn te onderscheiden als groep door de Bijbel, de Talmoed, de manier van eten en de uitoefening van hun geloof. Jammer is dat een vredelievende oplossing voor het samenleven van de joodse en de islamitische bevolking nu verder weg lijkt dan ooit.

Simon Schama is een geweldige presentator en "The Story of the Jews" is veelomvattend en erg onderhoudend. Zeer aanbevolen voor iedereen die meer over de joden wil weten.

Op IMDB krijgt "The Story of the Jews" van slechts 292 mensen een waardering van 7,3.

 

   

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom.

Art Spiegelman: Maus

Art Spiegelman: Maus: De volledige editie: Bestaande uit: Mijn vader bloedt geschiedenis (Verenigde Staten,  1986) & En hier begon mijn ellende pas (Verenigde Staten, 1991): 294 blz: Vertaald door Jessica Durlacher (1987 & 1994): Uitgeverij Oog & Blik en de Bezige Bij

 

 

Iedere volwassen Nederlander hoort te weten wat er tijdens de Tweede Wereldoorlog met de joden is gebeurd. Er zijn bibliotheken vol met boeken geschreven over de Holocaust. Ik heb er een paar van gelezen, maar het boek dat de meeste indruk maakte was "Maus" van Art Spiegelman.

Art Spiegelman is een Amerikaanse Jood, van wie beide ouders Auschwitz hebben overleefd. Zijn moeder pleegde in 1968 zelfmoord. Art is striptekenaar en vroeg zijn vader Vladek wat hij had meegemaakt tijdens de oorlog. Het verhaal van zijn vader staat centraal in dit stripboek.

De geniale vondst van Art Spiegelman was om een stripboek te tekenen waarin de joden als muizen worden afgebeeld en de Duitsers als katten. De Polen zijn varkens (Poolse joden zijn muizen met een varkensmasker voor), de Amerikanen honden, de Fransen kikkers, de Zweden herten en de zigeuners motten. Het verhaal van Vladek wordt afgewisseld met tekeningen over de moeizame relatie tussen vader en zoon en over Artie die striptekenaar is.

Ondanks de zwaarte van het onderwerp is het boek door allerlei komische details (zie ook de citaten) goed leesbaar. Ik vind "Maus" en "Maus 2" twee geweldige boeken en wil ze hierbij van harte aanbevelen. Als je deze 2 boeken hebt gelezen, kun je alle andere boeken over het onderwerp links laten liggen. Ik vind eigenlijk dat iedere serieuze literatuurliefhebber deze boeken gelezen moet hebben!

 

Citaten:

- In de maanden daarop ging ik geregeld naar mijn vader om zijn verhaal verder te horen.

 "Over mam ..."

 "... 11 ... 12 ... 13 ..."

 "-Eh, wat doe je eigenlijk, pap?"

 "Ik verdeel mijn pillen in dagelijkse porties ... 14 ... 15 ... 16 ... 17 ... 18 ..."

 "Zoveel?"

 "Het is 6 pillen voor het hart, 1 voor diabetes en zo'n 25 of 30 vitaminen. Ik moet vechten om mijzelf te redden in mijn conditie. Dokters, zij geven me alleen maar "vergif" ... Zo noem ik geneesmiddelen op recept inmiddels. Ik heb dit geleerd in gezondheids-bladen ... wil je een lezen?"

 

- "Maar jij - na de oorlog, toen jij bent geboren - het was veel te vroeg. De dokters dachten je niet zou halen. Ik heb een specialist gevonden dat je heeft gered ... Hij moest je arm breken om je uit Anja's buik te halen. En toen je heel klein was, je arm sprong naar boven, als zo! We maakten grapjes over en noemden je "Heil Hitler!""

 

- "Mijn oog ging zo veel bloeden, dat ik snel weg moest om een andere dokter te vinden. Daar heeft een andere specialist direct me geopereerd! Anders kon ik wel doodgegaan zijn. En nu is het een glazen oog. Wel goed gedaan, ja? Een keer was een jonge dokter naar mijn bed gekomen ... En heeft lang in mijn ogen geschenen met een lampje en gezegd: "Mr. Spiegelman, uw linkeroog is perfect! ... maar in uw rechteroog het is staar." Hij wist niet natuurlijk dat het linker van glas is ... En ik heb niks aan hem gezegd. Ik wilde niet hij schaamde zich."

 

- "En de zwarte markt is er ook nog. Voor geld is altijd alles te koop." 

 "Maar het is riskant. De nazi's stoppen je in een werkkamp bij de kleinste overtreding."

 "Erger nog - ook als je geen regels overtreedt!"

 " ... En wie wordt weggehaald - wordt nooit meer teruggezien!"

 

 - "Uh-huh. Hij wil dat ik hem kom helpen met zijn dak of zoiets. Shit! Als kind had ik er al de pest aan hem te helpen. Hij schepte altijd op hoe handig hij was ... en ik deed natuurlijk nooit iets goed volgens hem. Voor klusjes heeft hij mij volstrekt neurotisch gemaakt. Ik bedoel, ik had niet eens een hamer voor we hier kwamen wonen! Een van de redenen om kunstenaar te worden was dat hij dacht dat het onpraktisch was ... tijdverspilling ... Een gebied waar ik niet met hem hoefde te wedijveren."

 "Eh ... ga je naar Queens?"

 "Absoluut niet - ik voel me nog liever schuldig! Bovendien, ik heb het te druk, en hij kan best iemand betalen."

 

- "Dus mama's ouders stierven in Auschwitz?" 

 "Nah? Wat anders? Direct ze gingen naar het gas. Haskel nam graag aan de juwelen van schoonvader ... maar het risico van hen te redden, dat was hij niet zo blij om te nemen. Altijd Haskel was zo'n vent: een kombinator."

 "Een wat?"

 "Een vent wat maakt KOMBINACYA, een ritselaar ... een oplichter."

 "Wat raapte je daar op?"

 "Telefoondraad. Is heel moeilijk te krijgen. Binnenin zitten kleine draadjes. Goed om dingen vast te maken."

 "Je raapt altijd rotzooi op. Kun je niet gewoon draad kopen?"

 "Psss. Waarom wil je altijd kopen als je kunt het vinden!? En bovendien, dit draad ze hebben niet in winkels."

 

- "Mala en ik hadden het net over mijn boek ... Ik heb al een paar gedeelten in schets opgezet. Kijk maar ... Hier, dit zijn de joodse zwarthandelaars die ze opgehangen hebben in Sosnowiec ..."

 "Ach."

 "En dit ben jij terwijl je zegt: "Ach, als ik nu aan ze denk, nog steeds moet ik huilen!""

 "Ja. Nog het maakt me aan 't huilen!"

 "Het is een belangrijk boek. Ook mensen die zulke verhalen gewoonlijk niet lezen, zullen hier belangstelling voor hebben."

 "Ja, ik lees nooit zo'n strips, en zelfs ik heb interesse."

 "Natuurlijk heb jij interesse. Het is jouw verhaal!"

 "Ja.  Ik weet al mijn verhaal in mijn hoofd en toch ben ik benieuwd!"

 "Het wordt vast een succes."

 "Ja. Op een dag ben je beroemd, net als ... hoe - heet - ie?"

 "Heh? "Beroemd net als hoe - heet - ie?!""

 "Je weet wel ... Die grote striptekenaar ..."

 "Welke striptekenaar kan jij nou kennen? ... Walt Disney??" 

 "Ja! Walt Disney! Wacht waar ga je heen Artie?"

 " ... Even een pen pakken ... Ik moet dit gesprek opschrijven voor ik het vergeet!"

 

 - "Ik ging vaak met de tram naar de stad. Er waren twee wagons. De ene alleen was van Duitsers en hoge beambten. De tweede alleen was van Polen. Altijd ging ik direct in de Duitse wagon. "Heil Hitler." De Duitsers gaven geen aandacht voor me ... In de Poolse wagon ze konden ruiken of een Poolse jood binnenging."

 

        

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom.

 

Dvd: Ingmar Bergman: The Serpent's Egg

The Serpent's Egg (Zweden, 1977): 114 min: Regisseur Ingmar Bergman

De gebeurtenissen in "The Serpent's Egg" spelen zich af in Berlijn van 3 tot 11 november 1923. In München pleegt Hitler een mislukte coup en er is in Duitsland sprake van een hyperinflatie, een pakje sigaretten kost 4 miljard mark.

De joodse circusartiest Abel Rosenberg komt na de dood van zijn broer Max naar Berlijn om Manuela, de vriendin van Max te troosten. Samen moeten ze het zien te redden. Ondertussen worden in de omgeving van Hans allerlei moorden gepleegd en is hij een van de verdachten.

"The Serpent's Egg" is gefinancierd met Amerikaans geld en was de duurste film van Bergman tot dan. Na problemen met de belastingen in Zweden was Bergman uitgeweken naar München. Daar kon hij werken in een veel grotere studio dan hij in Zweden gewend was.

Van de vaste medewerkers van Bergman deden alleen de cameraman Sven Nykist en de hoofdrolspeelster Liv Ullmann mee aan deze film. Het lijkt te merken aan de film, het acteerwerk lijkt van een lager niveau dan in zijn andere films en het geweldige acteertalent van Liv Ullmann komt in "The Serpent's Egg" helemaal niet tot zijn recht.

Een ander probleem in "The Serpent's Egg" vormt het vele geweld in de film. Wie iets weet van het nazisme, weet dat de nazi's onder meer verschrikkelijke experimenten op mensen uitgevoerd hebben. Daar hoef ik wat mij betreft niet perse mee geconfronteerd te worden in een film.

Al met al vind ik "The Serpent's Egg" een uitermate zwakke film van Bergman.

Op IMDB krijgt "The Serpent's Egg" van een kleine 5.000 mensen een waardering van 6,7.

  

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom.

Victor Klemperer: Tot het bittere einde

Victor Klemperer: Tot het bittere einde (Duitsland, 1995): 1089 blz: Vertaald door W. Hansen (1997): Uitgeverij Atlas: Oorspronkelijk uitgever Aufbau-Verlag

Ik heb in januari met een potlood in de hand zeer gefascineerd "Tot het bittere einde" zitten herlezen. Na afloop heb ik de belangrijkste passages met groene markeerstift overstreept en daar heb ik de uitgebreide citaten uitgekozen. Alvorens deze recensie te schrijven heb ik het gelezene een maand laten bezinken. Ik was zeer onder de indruk.

Victor Klemperer was een Duitse Jood, professor in de Franse en Italiaanse letterkunde die gedurende het grootste deel van zijn leven nauwgezet een dagboek bijhield en daarmee onbedoeld een kroniekschrijver werd van de Nazi-jaren in Duitsland en wat die te betekenen hadden voor met name de Joodse inwoners van Duitsland. Als door een wonder overleefde Victor Klemperer de Tweede wereldoorlog. Klemperer hield een dagboek bij vanaf zijn 18e tot aan zijn dood. 

Van de jaren 1900 tot 1918 heeft hij gedurende de oorlog een "Curriculum vitae" geschreven (ook gepubliceerd en door mij in het Duits gelezen), waarna hij de oorspronkelijke dagboeken van die jaren heeft vernietigd. 

In het Duits zijn de dagboeken vanaf 1918 tot 1960 uitgegeven in 6 delen. Voor het Nederlands heeft W. Hansen een keuze uit die dagboeken gemaakt en vertaald en van noten voorzien. Van het grootste belang is vooral "Het bittere einde" de dagboeken over de jaren 1933-1945, de nazitijd. De dagboeken van 1945 tot 1960 geven een goed beeld van de eerste jaren van de DDR en de wederopbouw en het communisme. De dagboeken van de jaren 1918 tot 1933 zijn in het geheel niet vertaald. Na een eerste lezing van de dagboeken in het Nederlands was ik ook begonnen met het jaar 1918 en ik kan goed begrijpen waarom die jaren niet vertaald zijn.

Om een beter beeld van het boek te geven dan ik zelf zou kunnen doen geef ik hier een zeer groot aantal citaten uit de dagboeken:

31-03-1933: De Joden is de toegang tot het studentenhuis ontzegd. Met hoeveel Joods geld is enkele jaren geleden dat studentenhuis gebouwd!
03-04-1933: Alles wat ik altijd als onduits heb beschouwd, grofheid, onrechtvaardigheid, huichelarij, indoctrinatie van de massa tot aan de bedwelming toe, dat floreert hier allemaal.
07-04-1933: Voor het eerst in mijn leven voel ik politieke haat jegens een collectieve groep, een dodelijke haat. In de oorlog was ik onderworpen aan de wetten van het krijgswezen, maar daar heersten in ieder geval nog wetten; nu ben ik aan de willekeur overgeleverd.
25-04-1933: De Pruisische minister van onderwijs heeft voorgeschreven dat leerlingen die zijn blijven zitten, indien mogelijk toch overgaan als ze lid zijn van de Hitler-beweging.
15-05-1933: Van de schandelijke en krankzinnige daden van de nationaal-socialisten noteer ik alleen wat me op de een of andere manier persoonlijk raakt. Al het andere is immers in de kranten na te lezen.
22-05-1933: Grap: vraag aan de immigrant in Palestina: "Komt u uit overtuiging of uit Duitsland?"
20-07-1933: Het bevel aan alle ambtenaren althans tijdens het werk en op hun werkplek de "Duitse Hitler-groet" te brengen. Aanvullend: "Er wordt verwacht" dat ze ook elders die groet brengen als ze de verdenking willen vermijden het nieuwe systeem bewust af te wijzen.
28-07-1933: Ik heb helemaal geen rust meer om in mijn dagboek te schrijven. En toch vind ik het idee om mijn memoires te schrijven steeds aantrekkelijker.
10-08-1933: Een vriend, uit een concentratiekamp vrijgekomen. Hij moest er als brilledrager luisteren naar de naam "brillehond", hij werd gedwongen op handen en voeten te kruipen en zijn nap te apporteren als hij eten wilde hebben. Toen hij vrijgelaten werd, moest hij ondertekenen dat hij over alles zou zwijgen.


15-02-1934: Maar ik word van dat handopsteken letterlijk onpasselijk, en dat ik me daaraan steeds weer probeer te onttrekken , zal me ooit nog eens de kop kosten. -De waarheid spreekt voor zichzelf- maar de leugen spreekt via pers en radio.
25-03-1934: Door een speciale wet is paragraaf 6 van de ambtenarenwet, volgens welke iedere overbodige ambtenaar met pensioen kan worden gestuurd, met 6 maanden verlengd. Deze zomer zal ik er het slachtoffer van worden.
04-08-1934: De volmaakte staatsgreep wordt door het volk nauwelijks opgemerkt, het speelt zich allemaal geluidsloos af, overstemd door lofzangen op de overleden Hindenburg. Ik durf te wedden dat miljoenen er geen flauw idee van hebben wat voor ontzettends er is gebeurd.
21-08-1934: De vijf miljoen nee-stemmen en ongeldige stemmen op 19 augustus tegenover 38 miljoen ja-stemmen betekenen ethisch heel veel meer dan alleen een negende deel van het geheel. Er is moed en bewustzijn voor nodig geweest.
04-09-1934: Ik moest een kleine toespraak houden. Mijn spottende opmerking dat ik geen lange en mooie rede zou houden omdat ze die elke dag op de radio konden horen terwijl we ons hier wilden vermaken, werd niet begrepen.
14-10-1934: Een bijzonder goede mop: Hitler, de katholiek, heeft twee nieuwe feestdagen in het leven geroepen: Maria-Denunciata en Maria-huiszoeking.
30-12-1934: Het weerzin wekkendst vind ik het specifiek Joodse pessimisme met zijn weldadige kalmte. Gettomentaliteit, opnieuw ontwaakt. We worden vertrapt, dat is nu eenmaal zo. Als we onze zaken maar kunnen blijven doen en er geen pogrom komt. Beter Hitler dan iemand die nog erger is!

13-02-1935: In een boek hoort niets actueels thuis. Alles wat voor de dag berekend is, verliest ook met de dag zijn effect.
11-06-1935: Er bestaat ook nog gelukkige simplicitas. Moeder Köhler zei vanuit een diepe overtuiging: Het kan niet meer lang duren, de rechtvaardige God kan dat niet toelaten. Ze was gewoonweg ontzet toen ik antwoordde dat Hij het al een beetje lang aan het toelaten was.
21-07-1935: Eva zei dat de nieuwste vorm van Joods snobisme is: met de nazi's sympathiseren.
11-08-1935: Op de tramborden in de Prager Strasse: "Wie bij een Jood koopt, is een volksverrader".
17-09-1935: Terwijl ik gisteren aan het schrijven was, had de "Rijksdag" in Neurenberg de wetten op het Duitse bloed en de Duitse eer al aangenomen: tuchthuis voor huwelijken en buitenechtelijk verkeer tussen Joden en "Duitsers".
05-10-1935: De woorden van Lessing: "Wie bij sommige dingen zijn verstand niet verliest, heeft geen verstand," heb ik aangevuld: "Wie tegenwoordig rustig van hart blijft, heeft geen hart."

06-03-1936: Wij voeren nooit gesprekken in het vertrek waar de telefoon staat; zonder dat de eigenaar het weet worden er vaak microfoons ingebouwd.
16-07-1936: Waarschijnlijk is het Italiaans fascisme geen spat minder verwerpelijk dan het nationaal-socialisme, en ik vind het alleen minder weerzinwekkend omdat het niet naar het bloed vraagt en de Joden niet vervolgt.
16-08-1936: Als het ooit zo ver komt dat het lot van de overwonnenen in mijn hand zou liggen, liet ik het volk gaan, en zelfs ettelijke leiders die het wellicht toch eerlijk bedoeld kunnen hebben en niet wisten wat ze deden. Maar ik liet alle intellectuelen ophangen, de professoren een meter hoger dan de anderen; ze zouden aan de lantarens moeten blijven hangen zolang de hygiëne het maar enigzins zou toelaten.
09-10-1936: Vanochtend in de bibliotheek kreeg ik de voorzichtige mededeling dat ik als niet-Ariër geen gebruik meer mag maken van de leeszaal.
31-12-1936: Wie geen doodsvijand van Hitler is, kan geen vriend van me zijn.

12-09-1937: Overal langs de wegen borden met "Joden ongewenst!"

31-01-1938: Van twee kanten heb ik hetzelfde gehoord: bij examens op scholen of bij leerling-vakwerkers wordt de wereldbeschouwelijke "strikvraag" gesteld: "Wat komt er na het derde Rijk?" Het antwoord moet luiden: "Niets, dit is het eeuwige Duitsland." In de twee mij gemelde gevallen is het voorgekomen dat de arme jongens heel onschuldig geantwoord hebben: "Het vierde Rijk." Beiden zijn, zonder dat er met hun eigenlijke prestatie rekening is gehouden, gezakt als een baksteen.
20-03-1938: Sinds acht dagen wapperen de vlaggen, sinds gisteren zit er op iedere paal van ons hek een groot geel stuk papier met davidster: Jood.
30-03-1938: Legendevorming midden in de 20ste eeuw. In Berlijn brengt een man zijn vrouw, die moet bevallen, naar het ziekenhuis. Boven het bed hangt een schilderij van Jezus. De man: "Zuster, dat schilderij moet weg, ik wil niet dat mijn kind als eerste die Jood ziet." De zuster, ze kon zelf niets doen, maar ze zou het doorgeven, 's Avonds krijgt hij een telegram van de arts: "U hebt een zoon. Het schilderij hoefde niet te worden verwijderd, want het kind is blind."
10-04-1938: Hoofdzaak voor de tyrannis van welke soort dan ook is het onderdrukken van de drang om vragen te stellen. En dat is zo gemakkelijk. Als ik, professor enz., levenslang in het denken geschoold, zoveel en zo voor de hand liggende vragen vijftig jaar lang niet heb gesteld, hoe zou het volk dan op het idee komen vragen te stellen?
10-08-1938: Vanaf 1-10 is de officiële erkenning van alle joodse artsen ingetrokken, ze mogen ook niet meer als "heelkundige" werkzaam zijn; ze mogen dus verhongeren. Per dezelfde datum wordt er voor de joden een legitimatiekaart ingevoerd.
06-12-1938: De joden zijn "onbetrouwbaar" en mogen dus niet aan het stuur zitten, hun manier van rijden zou ook de Duitse verkeersgemeenschap beledigen, te meer daar ze arrogant genoeg gebruik hebben gemaakt van rijkssnelwegen die door Duitse arbeidershanden zijn aangelegd.
25-12-1938: Gisteren bleek voor het eerst in het derde Rijk de kerstbeschouwing in de krant geheel van het christendom ontdaan te zijn. Grootduitse kerst- de Duitse ziel betekent de wedergeboorte van het licht, de verrijzenis van het Duitse rijk. De jood Jezus en al het religieuze en algemeen menselijke geëlimineerd.

14-03-1939: Eergisteren was op onze uitnodiging Annemarie hier: we hebben haar ons zilverwerk gegeven; als ze het ons niet in een andere tijd terug kan geven, dan mag ze het houden; als het inleveren van het zilver ook voor Ariërs gaat gelden, moet ze het in de Elbe gooien. Maar het mag niet in handen van de nazi's vallen.
01-11-1939: Over het bestand zijn tegen de blokkade: je kunt één, hoogstens twee rollen closetpapier krijgen. Je kunt maar twee doosjes lucifers krijgen.
12-11-1939: Circulaire van de Joodse Gemeente: we moeten voor het nieuwe telefoonboek vanaf nu de toegevoegde naam Israël opgeven, anders volgt er straf.
31-12-1939: De pogroms van november 1938 hebben op het volk geloof ik minder indruk gemaakt dan het wegvallen van de reep chocola met Kerstmis.

13-01-1940: Ook zijn we per 15 februari gedwongen de waren die we op de bon moeten kopen, van een bepaalde winkel in de stad te betrekken.
06-07-1940: Nieuw verbod voor joden om de Grosse Garten en andere parken te betreden.
11-08-1940: De telefoon is alle joden opgezegd en verboden.
30-08-1940: Er komen gele banden ter aanduiding van de joden.
21-10-1940: Nieuwe dwangmaatregelen in judaeos: ook gebruikmaking van uitleenbibliotheken verboden.

20-02-1941: Iedereen is bang om ook maar enigszins verdacht te worden van sympathie voor de joden, die angst schijnt onafgebroken te groeien.
01-03-1941: Vanmorgen weigerde het melkmeisje naar boven te komen: ze mag niet meer in joodse huizen bezorgen.
13-03-1941: Officiële mededeling in de krant: voor levensmiddelenkaarten van krijgsgevangenen en voor J-kaarten mogen geen sinaasappels meer gegeven worden.
29-05-1941: Ik zat al in het achterste vertrek toen ik het bordje zag: "verboden voor joden", niet zoals gebruikelijk: "Joden ongewenst".
10-08-1941: Nieuw onheil: rookverbod voor joden. Maar het schijnt dat het "Voor joden verboden" werkelijk op alle winkeldeuren komt te staan.
08-09-1941: De gele jodenband wordt ingevoerd.
15-09-1941: De jodenband, als davidster werkelijkheid geworden, is vanaf 19-9 van kracht.
18-09-1941: We mogen van de bus helemáál geen gebruik meer maken en van de tram alléén op het voorbalkon.