vrijdag 15 januari 2021

David Quammen: Zoönose

David Quammen: Zoönose: Hoe dodelijke ziekten van dier naar mens overspringen (Verenigde Staten, 2013): 500 blz: Vertaald door Peter Diderich (2013): Uitgeverij Atlas Contact
 
Zoönose
 
Bij het schrijven van deze bespreking doe ik iets wat ik nog nooit eerder heb gedaan, ik schrijf het uitsluitend op basis van mijn geheugen omdat ik dit boek sinds afgelopen dinsdag heb uitgeleend aan een vriend die het ook heel graag wilde lezen. Er kunnen dus foutjes in de tekst zitten.
 
"Zoönose", de nieuwe titel van een boek dat in 2013 is uitgegeven onder de titel "Van dier tot mens" gaat over de overdracht van ziekten van dieren naar mensen, zoönose is de wetenschappelijke term voor dat proces.

Wie van David Quammen zijn eerdere boek "Het lied van de Dodo" heeft gelezen weet dat Quammen een bevlogen bioloog en journalist is, die bovendien geweldig kan schrijven. Ook "Zoönose" is erg onderhoudend, maar door de aard van de materie is het een nogal pittig boek om te lezen. Quammen schrijft naar eigen zeggen voor de geïnteresseerde leek, maar ik denk dat het voor de gemiddelde lezer toch iets te hoog gegrepen is.

De opzet van "Zoönose" is gelijk aan "Het lied van de Dodo". In talloze korte stukjes vertelt Quammen zijn verhaal als een spannende roman. Hij begint steeds met de beschrijving van een ziekte (meestal een virusziekte) en vertelt vervolgens het verhaal daarvan. Quammen reist daarbij over de hele wereld, van Australië tot China, Kongo, Maleisië, de Verenigde Staten, Bangladesh tot aan ons eigen Noord Brabant toe.

Hij spreekt daarbij zowel met slachtoffers, hun behandelaars als ook met tal van deskundigen. Ook heeft hij stapels relevante literatuur doorgeploegd.

"Zoönose" begint met het verhaal van het Hendra-virus dat in 1995 in een klein plaatsje in Australië opdook en waardoor een aantal renpaarden stierven. Een paar mensen die die paarden behandelden stierven ook, een paar anderen overleefden het. Na onderzoek bleek dat het virus overgedragen werd door vleermuizen. Gelukkig bleef het bij een paar doden.

Vervolgens heeft  Quammen het over het Ebola-virus in West-Afrika, SARS in China, Hong Kong en Singapore, de Q-koorts in Noord Brabant, de ziekte van Lyme in de Verenigde Staten en het Nipah-virus in eerste instantie in Maleisië en later in Bangladesh. 

In al deze gevallen blijkt dat er een diersoort is waar het virus schuilging of dat nu gorilla's zijn bij Ebola, geiten bij de Q-koorts, de civetkat bij SARS of heel vaak vleermuizen. Vleermuizen blijken bijzonder vatbaar te zijn voor het herbergen  van allerlei enge ziektes, waarschijnlijk omdat vleermuizen vaak in enorme kolonies dicht op elkaar leven.

Het 8e en voorlaatste hoofdstuk van het boek, getiteld "De rivier en de chimpansee" gaat over de oorsprong en verspreiding van AIDS. Omdat ik dit het meest interessante hoofdstuk van het boek vind en waarschijnlijk ook het meest relevante (in 2013 had AIDS al 30 miljoen slachtoffers geëist) wil ik dit verhaal wat uitgebreider onder de aandacht brengen.

Rond 1980 werden bij een aantal patiënten in een ziekenhuis in Miami vreemde verschijnselen waargenomen die deden denken aan een nieuw soort ziekte die nog onbekend was en die later AIDS genoemd zou worden. Mensen die eenmaal die ziekte hadden stierven vroeg of laat.

Sinds die tijd is er een enorme hoeveelheid onderzoek verricht naar het HIV-virus dat AIDS veroorzaakt en ook naar de vraag waar het oorspronkelijk vandaan komt en hoe het zich heeft verspreid. Quammen heeft met tal van deskundigen gesproken en uit al die informatie een samenhangend verhaal gemaakt.

Eind jaren 50 en begin jaren 60 waren er in Leopoldville (toen in Belgisch Kongo, tegenwoordig Kinshasa in Kongo) een aantal gevallen van een vreemde toen onbekende ziekte. Men heeft destijds bloedmonsters genomen die lange tijd lagen te verstoffen maar nu jaren later blijken 2 van die monsters het HIV-virus te bevatten. Het ene monster was uit 1959 en het andere monster uit 1960. Omdat de snelheid waarin het HIV-virus muteert bekend is kon berekend worden dat de virussen uit beide monsters een gemeenschappelijke voorouder hadden uit ongeveer 1908.

Waar zou het HIV-virus vandaan komen? Er is onderzocht of het virus onder wilde zoogdieren in Afrika in de natuur voorkomt. Na lang zoeken bleek een groot aantal chimpansees in het uiterste zuidoosten van Kameroen besmet te zijn met een virus dat heel erg op het HIV-virus bij mensen lijkt. Nu had men dus een tijd en een plaats.

Quammen komt met de hypothese van "De Gewonde Jager", dat rond 1908 een jager zich verwondde bij de jacht op een chimpansee en dat hij door bloed op bloed contact besmet raakte met het virus. Eerst deed het virus niet veel, maar door toeval kwam het terecht bij "De Trekker" die het virus naar Leopoldville bracht.

Tussen ongeveer 1920 en 1960 sluimerde het virus een beetje in Leopoldville. Er waren vanaf de jaren 30 grootschalige inentingscampagnes tegen allerlei tropische ziekten in Leopoldville. Er werd daarbij gewerkt met glazen injectiespuiten die duur waren en na gebruik niet gesteriliseerd werden. Vermoedelijk zijn er op die manier via de paar mensen die al besmet waren een flink aantal andere mensen besmet via de vieze spuiten.

In 1960 werd Kongo onafhankelijk en vertrokken alle Belgen uit het land. Omdat er een groot tekort aan hoger opgeleid personeel was in het nieuwe land kwamen enkele duizenden Haïtianen naar Kongo. Een van hen raakte besmet met het virus en keerde terug naar Haïti.

Haïti was een erg arm land en er was een levendige handel in bloedplasma. Waarschijnlijk heeft het virus zich door besmet bloedplasma weer flink kunnen verbreiden. Toen in 1980 de eerste slachtoffers van AIDS werden ontdekt zaten daar een flink aantal mensen uit Haïti tussen. Het vervolg is min of meer bekend.

"Zoönose" is denk ik wel het standaardwerk over dit onderwerp en zal dat nog lange tijd blijven. Het is een zeer interessant boek, maar zoals gezegd nogal pittig om te lezen. Jammer is dat er geen illustraties staan in het boek, geen landkaartjes, geen tabellen en ook geen foto's. Inhoudelijk krijgt het boek van mij zeker de volle 5 sterren, maar vanwege de flinke inspanning die het mij heeft gekost om het boek door te nemen trek ik daar 1 ster van af.

   

Reacties op dit blog zijn meer dan welkom.

8 opmerkingen:

  1. Mooie bespreking en het lijkt me de moeite waarden zo actueel als maar kan natuurlijk. Op zich ben ik niet bang voor 'moeilijke' boeken, ik ben nu bezig met wetenschappelijke middeleeuwse toelichtingen over een astrolabium dus dit zou ik ook wel aandurven :) Ik wacht nog wel even want as we speak heb ik mijn lokale boekhandel weer gelukkig gemaakt met de bestelling van wat boeken

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Hoi Koen, "moeilijk" is natuurlijk een relatief begrip en iemand die zoveel leest als jij doet komt er gemakkelijk doorheen denk ik. Het boek is zeer relevant, maar als ik je dan toch een boek mag aanraden van David Quammen dan zou mijn eerste keus "Het lied van de Dodo" zijn, dat vind ik het boeiendste populair-wetenschappelijke boek dat ik ooit heb gelezen.

    En het is een goede zaak dat je de lokale boekwinkel blij maakt. Zelf bestel ik regelmatig boeken bij Boek2, een boekwinkel die vroeger ook in Utrecht zat, maar die nu tot mijn spijt verhuisd is naar Maarssen. Omdat de eigenaar mij goed kent, spaart hij losse bestellingen voor mij op, totdat ik aan een bedrag boven de 25 euro zit, waarna hij de boeken gratis verstuurt. Een voortreffelijke deal en ook een fijne boekwinkel met een zeer vriendelijke eigenaar. Groetjes, Erik

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Mooie tip ook, gaat op de lijst!

      Verwijderen
    2. Hoi Koen er zijn boeken die ik iedere fervente lezer aan zou willen raden om op zijn minst eens kennis mee te maken. "Het lied van de Dodo" is zo'n boek, "Zoönose" hoort net niet tot die categorie, maar het scheelt niet veel. Groetjes, Erik

      Verwijderen
  3. Deze stond al op mijn lijstje, dus fijn om te lezen dat het inderdaad de moeite waard is. Ik heb tijdens mijn studie en daarna het een en ander geleerd over infectieziektes en het blijft een fascinerend onderwerp.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Hoi Barbara, het boek is zeer de moeite waard, maar zoals ik al aangaf bij de reactie op Koens stukje is "Het lied van de Dodo" een nog beter boek. Groetjes, Erik

      Verwijderen
  4. Wat een mooie bespreking Erik! Heel fijn om zo de geschiedenis van AIDS eens op een rijtje te hebben. Ik ben er zeker in geïnteresseerd, maar op dit moment is een boek van 500 blz. even teveel gevraagd. Maar ik houd het in gedachten voor later misschien.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Hoi Jannie, dank je. Ik denk dat je dit boek wel interessant zult vinden, maar toch raad ik het je niet echt aan. Het lijkt mij dat je beter wat luchtigers kunt lezen. Groetjes, Erik

      Verwijderen